Стресот ги празни работните места: Зошто сè повеќе вработени завршуваат на боледување?

Доаѓате на работа уморни уште пред да започне работниот ден. Телефонот не престанува да ѕвони, електронската пошта се полни, роковите се кратки, а по завршувањето на работното време работата продолжува преку пораки и повици. Неколку непроспиени ноќи постепено стануваат недели во кои човекот тешко се концентрира, станува раздразлив и чувствува дека повеќе не може да функционира како порано.

Во еден момент проблемот веќе не е само „тежок ден на работа“.

Стресот поврзан со работното место сè повеќе се третира како сериозен ризик за здравјето на вработените. Европската агенција за безбедност и здравје при работа го вбројува стресот, анксиозноста и депресијата меѓу најзначајните здравствени проблеми поврзани со работата, а податоците покажуваат дека голем дел од европските работници се изложени на фактори што можат негативно да влијаат врз нивното ментално здравје.

Но може ли работник во Македонија едноставно да каже дека е под стрес и да отвори боледување?

Одговорот е посложен.

Во македонскиот систем се утврдува привремена спреченост за работа поради здравствена состојба. Тоа значи дека стресот сам по себе не функционира како автоматски билет за боледување. Важна е здравствената состојба на конкретниот човек и медицинската проценка дали тој во одреден период е способен да ја извршува својата работа.

Продолжениот стрес може да биде поврзан со различни психички и физички тегоби. Кај еден човек тоа може да се манифестира преку сериозни проблеми со спиењето и концентрацијата, кај друг преку анксиозни или депресивни симптоми, а кај трет преку комбинација од психички и физички проблеми.

Затоа не постои универзално правило според кое одредено ниво на стрес автоматски значи одреден број денови боледување. Проценката зависи од здравствената состојба и од медицинските критериуми што се применуваат во конкретниот случај.

Сепак, она што се менува во светот на работата е причината поради која сè повеќе се зборува за ваквите отсуства.

Работното место денес за многу луѓе не завршува кога ќе ја напуштат канцеларијата или фабриката. Мобилниот телефон овозможи работникот да биде достапен речиси постојано. Пораките од колеги, клиенти и претпоставени можат да пристигнуваат навечер, за време на викенд или додека човекот е на одмор.

Границата меѓу работното и приватното време станува сè потенка.

Истовремено, во многу компании помал број луѓе извршуваат поголем обем работа. Кратките рокови, недостигот од кадар, притисокот за резултати и постојаното мерење на продуктивноста можат да создадат средина во која привременото оптоварување станува секојдневна состојба.

Европската агенција за безбедност и здравје при работа меѓу типичните психосоцијални ризици ги наведува прекумерниот обем на работа, нејасните или спротивставени барања, недостигот од влијание врз начинот на работа, несигурноста на работното место, слабата комуникација, недоволната поддршка од раководството и колегите, како и вознемирувањето на работното место.

Токму комбинацијата на повеќе вакви фактори може да биде особено тешка.

Едно е да постои напорна недела пред важен проект. Сосема друго е работникот со месеци да функционира со чувство дека никогаш нема доволно време, дека не може да ја контролира сопствената работа и дека од него постојано се очекува повеќе.

Светската здравствена организација предупредува дека проблемите со менталното здравје имаат огромни последици и за економијата. Според нејзините проценки, депресијата и анксиозноста се поврзуваат со околу 12 милијарди изгубени работни денови годишно во светот.

Тоа ја покажува и другата страна на приказната.

Стресот на работното место не е само приватен проблем на работникот. Кога луѓето почнуваат почесто да отсуствуваат, кога се присутни на работа но не можат нормално да функционираат или кога целосно ја напуштаат компанијата, последиците ги чувствува и работодавачот.

За Македонија ова прашање е особено интересно поради структурата на домашниот пазар на труд.

Во помалите компании еден вработен неретко покрива повеќе различни задачи. Отсуството на само еден човек може дополнително да ја зголеми работата на останатите. Така лесно може да се создаде круг во кој преоптоварувањето на еден вработен ја зголемува оптовареноста на другите.

Дополнителен фактор може да биде и недостигот од работници во одредени професии. Кога компанијата тешко наоѓа замена, постојниот кадар мора да преземе повеќе смени, клиенти или задачи.

Но проблемот не е само количината на работа.

Понекогаш поголем извор на стрес е чувството дека работникот нема никаква контрола врз сопствениот работен ден. Светската здравствена организација посочува дека ниското ниво на контрола врз работата, високите барања, несигурноста на работното место, слабата поддршка од претпоставените и конфликтот меѓу работата и приватниот живот се поврзани со полоши исходи за менталното здравје.

Тука е и уште еден фактор што долго време беше потценуван – односите меѓу луѓето.

Работник може да има добра плата и разумно работно време, а сепак секој ден да оди на работа со огромна напнатост поради конфликт со претпоставен, понижување, вознемирување или токсични односи во тимот.

Кога таквата состојба трае со месеци, последиците не мора да останат само на работното место.

Човекот може да почне да ја носи работата дома, иако физички повеќе не е на работното место. Размислува за проблемите пред спиење, се буди со нив, станува раздразлив со семејството и има чувство дека ниту викендот не е доволен за вистински одмор.

Токму затоа сè почесто се употребува и терминот „прегорување“.

Важно е, сепак, да се направи разлика. Светската здравствена организација го опишува прегорувањето како професионален феномен поврзан со хроничен стрес на работното место со кој не се управувало успешно, а не како самостојна медицинска болест.

Тоа не значи дека тегобите на човекот не се реални. Напротив, тие можат да бидат сериозни. Но од медицински и административен аспект е важно каква здравствена состојба е утврдена, а не само дали работникот самиот вели дека „прегорел“.

Зошто тогаш денес се создава впечаток дека ваквите боледувања се почести?

Една од причините е што менталното здравје повеќе не е толку скриена тема како порано. Луѓето полесно препознаваат дека долготрајната несоница, постојаната анксиозност или неможноста за нормално функционирање не треба едноставно да се прифатат како нормална цена на работата.

Втората причина е промената на самото работно место. Дигитализацијата донесе огромни придобивки, но истовремено создаде култура на постојана достапност. За дел од вработените работниот ден повеќе нема јасен почеток и крај.

Третата причина е интензитетот на работата. Компаниите се обидуваат да бидат побрзи, поефикасни и поконкурентни, а дел од тој притисок неизбежно се пренесува врз вработените.

Сепак, не би било точно да се заклучи дека секое боледување поврзано со менталното здравје е предизвикано од работата. Светската здравствена организација нагласува дека проблемите со менталното здравје можат да постојат независно од работното место, иако условите на работа можат да придонесат за нивно појавување или влошување.

Токму затоа секој случај мора да се разгледува индивидуално.

За работодавачите, пак, пораката е дека проблемот не се решава само со сомневање дали работникот „навистина е болен“.

Ако во една компанија повеќе луѓе покажуваат знаци на исцрпеност, често отсуствуваат, даваат откази или постојано се менува кадарот, вреди да се постави и друго прашање: дали нешто во организацијата на работата создава проблем?

Понекогаш решението не бара големи инвестиции. Подобро распределување на задачите, појасни одговорности, реални рокови, почитување на времето за одмор и подобра комуникација со вработените можат да бидат подеднакво важни како и финансиските бенефиции.

Светската здравствена организација токму затоа препорачува организациски мерки насочени кон психосоцијалните ризици, а не само интервенции кај поединецот откако проблемот веќе ќе се појави.

На крајот, боледувањето може да му даде време на работникот да закрепне, но не може само по себе да ја поправи причината ако таа се наоѓа во начинот на кој е организирана работата.

Ако човекот по неколку недели се врати во истата средина, со истото преоптоварување, истите конфликти и истото очекување да биде достапен во секое време, проблемот лесно може повторно да се појави.

Затоа боледувањето поради здравствени последици поврзани со стресот не треба да се гледа ниту како мода, ниту како едноставен начин да се избегне работата.

Тоа е дел од многу поширока промена на современиот пазар на труд, во кој психичката способност на човекот да ја издржи работата станува подеднакво важна како и физичката.

А кога работното место почнува да го нарушува здравјето, прашањето веќе не е само колку денови работникот ќе отсуствува. Многу поважно е што ќе го чека кога повторно ќе се врати на работа.