Станот станува луксуз: Речиси половина од младите Европејци остануваат кај родителите

За милиони млади Европејци отселувањето од домот на родителите повеќе не зависи само од желбата за самостоен живот. Цените на становите и кириите растат, трошоците за домување земаат сè поголем дел од приходите, а купувањето сопствен дом за младите генерации станува сè потешко достижна цел.

Станбената криза во Европа веќе добива размери што ја претвораат од локален проблем во едно од најважните економски и социјални прашања на континентот. Европската Унија, иако домувањето традиционално е во надлежност на националните и локалните власти, почна да создава поширок европски пристап кон проблемот.

Причината најдобро се гледа во движењето на цените.

Од 2015 година до третиот квартал од 2025 година цените на домовите во Европската Унија пораснале за речиси 65 проценти, додека кириите се зголемиле за околу 22 проценти. Растот продолжил и во 2026 година. Во првиот квартал становите биле за 5,1 процент поскапи во споредба со истиот период претходната година, а кириите пораснале за три проценти.

Проблемот е што приходите не го следат истото темпо. Европската комисија предупредува дека недвижностите подолг период поскапуваат побрзо од приходите, а повисоките каматни стапки дополнително го отежнаа пристапот до станбени кредити.

За младите кои немаат сопствен имот постои уште една пречка. Новите договори за изнајмување често се склучуваат по значително повисоки цени, што директно ги погодува оние кои првпат се обидуваат да го напуштат семејниот дом.

Последиците веќе можат да се видат во возраста на која младите почнуваат самостоен живот.

Во 2024 година дури 49,1 процент од младите на возраст од 18 до 34 години во Европската Унија живееле со најмалку еден родител или биле дел од домаќинство во кое се дели семејниот приход.

Станбениот проблем така станува многу повеќе од прашање дали некој може да купи стан. Високите трошоци влијаат врз тоа кога младите ќе се отселат, кога ќе започнат заеднички живот со партнер, дали ќе основаат семејство и дали ќе прифатат работа или студии во друг град.

Просечниот млад Европеец во 2024 година го напуштал домот на родителите на 26,2 години, но зад европскиот просек се кријат огромни разлики.

Во Хрватска младите се отселуваат во просек на 31,3 години, во Словачка на 30,9, во Грција на 30,7, во Италија на 30,1, а во Шпанија на 30 години.

На другиот крај од Европа ситуацијата е сосема поинаква. Во Финска младите го напуштаат родителскиот дом во просек на 21,4 години, во Данска на 21,7, а во Шведска на 21,9 години.

Но пораното осамостојување не значи дека домувањето таму е евтино.

Во 2024 година 9,7 проценти од младите Европејци на возраст од 15 до 29 години живееле во домаќинства во кои најмалку 40 проценти од расположливиот приход се трошел за домување. Кај вкупното население овој удел бил 8,2 проценти.

Во Грција проблемот е особено изразен, бидејќи 30,3 проценти од младите се соочуваат со толку голем товар од трошоците за домување. Во Данска уделот е 28,9 проценти, во Холандија 15,3, во Германија 14,8, а во Шведска 13,5 проценти.

Посебно ранливи се студентите.

Истражување спроведено за Европската комисија покажува дека европските студенти во просек трошат речиси половина од својот буџет за домување. Истовремено, според проценките на Европскиот парламент, во Унијата недостигаат околу 4,8 милиони места во студентско сместување.

Само 38 проценти од студентите кои не живеат во семејниот дом имаат сместување во објекти управувани од универзитети, јавни институции или акредитирани оператори.

Тоа создава последици и за образованието. Цената на станот или собата може да одлучи кој факултет може да си го дозволи еден млад човек, дали може да прифати пракса во друг град или дали ќе може да започне кариера таму каде што има подобра можност за работа.

Поради тоа, станбената криза сè повеќе станува и проблем за европската економија. Ако работниците не можат да си дозволат да живеат во градовите каде што има работни места, се намалува мобилноста на работната сила, а компаниите потешко доаѓаат до потребниот кадар.

Една од главните причини за сегашната состојба е недоволната изградба.

Од 2021 до 2024 година бројот на дозволи за изградба на станови во Европската Унија се намалил за околу 22 проценти. Во исто време, градежните цени меѓу 2010 и 2024 година пораснале за 56 проценти.

Дополнителен проблем е малиот удел на социјалното домување, кое претставува само околу шест до седум проценти од вкупниот станбен фонд во Унијата.

Но европскиот станбен пазар има и еден голем парадокс.

Додека во најбараните градови недостигаат станови и цените растат, околу 20 проценти од домовите во Европа се празни или недоволно искористени. Во оваа категорија влегуваат сезонски објекти, втори домови и недвижности купени како инвестиција.

Дополнителен притисок создава краткорочното туристичко изнајмување. Неговиот обем меѓу 2018 и 2024 година се зголемил за 93 проценти, што особено се чувствува во туристичките градови и региони каде што локалното население се натпреварува со туристите за ограничениот број станови.

Станбената криза има и многу потешка страна. Европската комисија проценува дека околу еден милион луѓе во Европската Унија веќе се соочуваат со бездомништво.

А притисокот врз градовите би можел дополнително да се зголемува.

До 2050 година се очекува околу 83 проценти од европското население да живее во урбани средини. Тоа значи дека побарувачката во најатрактивните градови може да остане висока дури и во услови на стареење и намалување на вкупното население.

Според проценките на Европската комисија, за да се одговори на сегашната побарувачка, во Европа треба да се создаваат повеќе од два милиони домови годишно.

Во моментов се градат околу 1,6 милиони, што значи дека секоја година недостигаат приближно 650.000 нови станови. Самото затворање на овој јаз би барало инвестиции од околу 153 милијарди евра годишно.

Проценките за вкупниот недостиг од инвестиции се уште поголеми. Европскиот парламент, повикувајќи се на анализа на Европската инвестициска банка, наведува инвестициски јаз кај достапното домување од околу 270 милијарди евра годишно.

Токму поради размерите на проблемот, Европската Унија почнува поактивно да се вклучува во станбената политика.

Европската Унија за првпат доби комесар со ресор за домување, а Европската комисија претстави и прв европски план за достапно домување.

Една од идеите е градовите полесно да можат да прогласуваат подрачја во кои постои силен станбен притисок и таму да воведуваат мерки поврзани со краткорочното туристичко изнајмување, празните станови и вторите домови.

Европската комисија наведува дека во буџетскиот период од 2021 до 2027 година веќе се мобилизирани повеќе од 43 милијарди евра за домување, додека во 2026 и 2027 година се предвидува мобилизирање дополнителни десет милијарди евра од европскиот буџет.

Паралелно се создава паневропска инвестициска платформа за домување во соработка со Европската инвестициска банка и националните развојни банки, а промените во правилата за државна помош треба да им овозможат на земјите полесно да финансираат социјални и достапни станови.

Меѓу мерките што се разгледуваат има и решение насочено директно кон младите – гарантна шема што би можела да го намали или целосно да го отстрани депозитот што се бара при изнајмување стан.

Планирани се и дополнителни инвестиции во студентско домување и мерки за полесно обезбедување сместување за студентите кои заминуваат на студии во друг град или држава.

Европската станбена криза затоа одамна престана да биде само приказна за цената на квадратниот метар.

За младите таа одлучува кога ќе можат да го напуштат домот на родителите, каде ќе студираат, која работа ќе можат да ја прифатат и кога ќе можат да започнат сопствено семејство.

Речиси половина од младите Европејци сè уште живеат со родителите, а зад таа бројка стои поширок проблем: за генерација која треба да го започне самостојниот живот, сопствениот покрив над глава сè почесто станува финансиска привилегија наместо нормален следен чекор во животот.