Земјоделецот продава поевтино, граѓаните плаќаат поскапо: Каде се создава разликата?

Македонските земјоделци се соочуваат со сè понеповолна економска пресметка. За да произведат храна им се потребни повеќе пари отколку пред една година, додека цените што ги добиваат за своите производи се движат во спротивна насока. Во исто време, потрошувачите во продавниците не забележуваат општо поевтинување на храната, па повторно се отвора старото прашање – што се случува со цената на производот на патот од нивата до касата во маркетот?

Најновите податоци за август покажуваат колку е необична ситуацијата. Во споредба со истиот месец минатата година, цените на земјоделските производи што се продаваат надвор од секторот биле намалени за 2,2 проценти. Истовремено, цените на средствата што му се потребни на земјоделецот за да произведува биле зголемени за 7 проценти.

Практично, земјоделецот денес треба да потроши повеќе за да стигне до готов производ, а потоа за тој производ да добие пониска цена. Разликата меѓу годишното движење на влезните и излезните цени изнесува 9,2 процентни поени, но тоа не значи дека заработката на секој земјоделец автоматски е намалена за толку. Секое земјоделско стопанство има различни трошоци, приноси, продажни цени и субвенции, но насоката во која се движат бројките јасно покажува дека притисокот врз производителите расте.

Дополнителен проблем е што поскапувањето не се однесува само на еден дел од производството. Средствата што редовно се трошат во земјоделството во август биле за 6,8 проценти поскапи отколку една година претходно. Уште поголем раст има кај средствата наменети за инвестиции, каде што цените се зголемиле за 9 проценти. Тоа значи дека поскапо станува и секојдневното производство, но и вложувањето во механизација, опрема и идниот развој на земјоделското стопанство.

Од другата страна се производите од кои земјоделецот треба да ги покрие сите тие трошоци и да обезбеди заработка. Цените кај растителното производство се намалиле за 2,4 проценти, додека кај добиточното производство падот изнесувал 1,6 проценти. Кога трошоците и продажните цени подолго време се движат во различни насоки, просторот за заработка станува сè потесен.

Кај земјоделството овој проблем е уште поизразен бидејќи производителот нема секогаш можност едноставно да ја задржи стоката и да почека подобра цена. Доматите, пиперките, праските, грозјето и голем број други производи имаат ограничен рок во кој мора да бидат продадени. Ако земјоделецот нема соодветни услови за складирање или можност производството да го преработи, времето работи против него, а неговата позиција при договарањето на цената дополнително слабее.

Токму тука приказната станува интересна и за потрошувачите. Ако земјоделските производи на излез од секторот статистички поевтинуваат, природно се поставува прашањето зошто истото не го забележуваме и кога пазаруваме. Одговорот е дека цената што ја добива производителот и онаа што ја плаќаме на каса не се иста работа.

Од нивата до маркетот производот поминува низ повеќе раце и процеси. Транспортот, складирањето, сортирањето, пакувањето, евентуалната преработка, големопродажбата и малопродажбата создаваат дополнителни трошоци, а во конечната цена се вградуваат и маржите на различните учесници во синџирот. Поради тоа, падот од 2,2 проценти кај земјоделските производи не значи дека храната во продавниците автоматски треба да поевтини за истиот процент.

Напротив, податоците за потрошувачките цени покажуваат дека купувачите сè уште не чувствуваат општо намалување на цените на храната. Во август храната и безалкохолните пијалаци биле за 0,5 проценти поскапи во споредба со јули, додека вкупните потрошувачки цени во истиот период се зголемиле за 0,4 проценти.

Така се создава ситуација во која двете страни се незадоволни. Земјоделецот плаќа повеќе за производство, а за својот производ добива помалку, додека потрошувачот и понатаму плаќа високи цени во продавниците. Меѓу нив се наоѓа целиот синџир низ кој храната поминува пред да стигне на трпезата.

Сепак, само од овие статистички показатели не може да се заклучи каде точно завршува разликата во цената, ниту кој од учесниците заработува повеќе. За таква пресметка би биле потребни детални податоци за конкретни производи – колку добил производителот, колкава била откупната и големопродажната цена, колку чинеле транспортот, складирањето и пакувањето и по која цена производот на крајот бил продаден во маркетот.

Затоа не би било коректно без дополнителни податоци вината автоматски да се бара кај откупувачите, трговците или кај кој било друг учесник во синџирот. Она што бројките го покажуваат е дека македонскиот земјоделец во моментов се наоѓа меѓу две неповолни движења – му растат трошоците за производство, додека цената на она што го произведува се намалува.

Ако таквиот тренд продолжи подолг период, проблемот може да стане многу поголем од цената на еден килограм домати, пиперки или јаболка. Земјоделецот мора однапред да вложи пари, да го преземе ризикот од временските услови и неизвесниот принос, а дури потоа да дознае по која цена ќе може да го продаде производот. Кога трошоците растат, а приходите не го следат истиот правец, неизбежно се поставува прашањето колку долго производството може да остане исплатливо.

На крајот, најважното прашање можеби и не е колку ќе чини храната во маркетите следниот месец. Многу поважно за иднината на домашното земјоделство е дали човекот што денес ја обработува нивата ќе има доволно економска причина и следната година повторно да произведува.