Две места на Земјата што никој не ги поседува: Едното е поголемо од многу европски држави

Во време кога речиси секој дел од копното на планетата е опфатен со државни граници, тешко е да се замисли дека сè уште постојат територии врз кои ниту една земја не полага формално право. Сепак, два необични примери често се издвојуваат на светската карта – пустинскиот Бир Тавил меѓу Египет и Судан и огромната Земја Мари Берд на Антарктикот.

Приказната за Бир Тавил е особено необична бидејќи станува збор за територија што се наоѓа меѓу две држави, но ниту една од нив не сака да ја признае како своја. Ова ненаселено пустинско подрачје зафаќа околу 2.000 квадратни километри, а причината за неговиот специфичен статус не лежи во недостатокот на интерес за границата, туку во долгогодишниот спор околу многу повредна соседна територија.

Корените на проблемот се наоѓаат во две различни гранични линии утврдени во 1899 и 1902 година. Египет и Судан користат различни толкувања на границата, а прифаќањето на едната верзија би имало последици врз нивните претензии кон Халаибскиот Триаголник, многу поголема и поважна област на брегот на Црвеното Море.

Токму тука се создава необичниот географски парадокс. За една од државите формално да го присвои Бир Тавил, би морала да прифати толкување на границата што би ја ослабнало нејзината позиција во спорот за Халаибскиот Триаголник. Бидејќи и Египет и Судан имаат поголем интерес за спорната крајбрежна област, Бир Тавил останува надвор од нивните официјални територијални барања.

Поради тоа ова пустинско парче земја често се наведува како еден од ретките современи примери на „terra nullius“, односно територија што не е под суверенитет на ниту една држава. Неговата површина од околу 2.000 квадратни километри не е мала, но изгледа речиси незначително кога ќе се спореди со вториот и многу поголем пример.

На спротивната страна од планетата се наоѓа Земјата Мари Берд, огромна област во западниот дел на Антарктикот. Нејзината површина изнесува приближно 1,6 милиони квадратни километри, што ја прави поголема од многу европски држави заедно и повеќе од 50 пати поголема од Хрватска.

Специфичноста на Земјата Мари Берд е во тоа што ниту една држава нема поднесено официјално територијално барање за најголемиот дел од оваа област. Иако повеќе земји историски имаат претензии кон различни делови од Антарктикот, оваа огромна територија останала надвор од нивните побарувања.

Сепак, статусот на Антарктикот е многу посложен од едноставното тврдење дека некој може да пристигне таму и да прогласи сопствена држава. Меѓународниот систем воспоставен со Договорот за Антарктикот го постави континентот како простор наменет за мирољубиви активности и научни истражувања, а постојните територијални претензии практично се ставени во мирување.

Седум држави историски полагаат право на определени сектори од Антарктикот, но Земјата Мари Берд останува надвор од тие барања. Поради тоа често се опишува како најголемата територија на Земјата врз која ниту една држава нема формално територијално побарување.

На интернет можат да се најдат и бројни приказни за мали острови, карпи или гребени кои наводно „не му припаѓаат никому“, но најчесто станува збор за погрешно толкување. Тоа што еден остров е ненаселен не значи дека нема држава под чиј суверенитет се наоѓа, додека други вакви територии се предмет на спорови меѓу две или повеќе земји.

Во последните децении се појавија и поединци кои се обидоа да ја искористат правната или политичката нејасност околу одредени територии и да прогласат сопствени држави. Ваквите проекти најчесто се нарекуваат микродржави или микронации, но едностраното прогласување не значи дека новата „земја“ автоматски станува меѓународно признаена држава.

Еден од необичните примери е Народната Република Подџистан, прогласена во Северна Ирска во 2010 година од Сајмон Стјуарт. Проектот добил свои симболи, знаме, пасоши и приказна за посебен идентитет, но основниот проблем бил очигледен – земјиштето на кое била прогласена микронацијата се наоѓа во рамките на Обединетото Кралство.

Многу поголемо меѓународно внимание привлече Либерланд, прогласен во 2015 година од чешкиот политички активист Вит Једличка. Тој за својата нова држава избрал област покрај Дунав меѓу Хрватска и Србија, а идејата била таму да се воспостави систем со ниски даноци и силно нагласени индивидуални слободи.

Либерланд брзо стана медиумски познат, но тоа не го претвори во меѓународно признаена држава. Областа е поврзана со нерешеното прашање за границата меѓу Хрватска и Србија, што ја прави ситуацијата многу поразлична од едноставно пронаоѓање „слободна“ земја на која секој би можел да воспостави нова држава.

Токму ваквите примери покажуваат дека на современата светска карта речиси и да нема простор што едноставно чека некој да го присвои. Ненаселена територија, спорна граница и земја без формално територијално побарување се различни правни и политички категории, иако на прв поглед можат да изгледаат исто.

Бир Тавил и Земјата Мари Берд затоа остануваат два од најнеобичните случаи. Првиот постои како последица на судирот меѓу две различни толкувања на границата, додека вториот е огромна антарктичка област врз која ниту една држава нема формално побарување.

Во свет во кој границите се протегаат од густо населени градови до најоддалечените острови, овие две места изгледаат како исклучок од правилото. Едното е пустина од околу 2.000 квадратни километри, а другото ледена област од приближно 1,6 милиони квадратни километри – две сосема различни територии што покажуваат дека светската карта е покомплицирана отколку што изгледа.