Нарачуваме со еден клик, а ова ретко го пресметуваме: Доставата може да нè чини илјадници денари годишно

До пред само неколку години пакетот пред врата беше нешто што пристигнуваше повремено. Денес куририте се дел од секојдневието. Нарачуваме облека, обувки, козметика, електроника, подароци, храна и најразлични ситници, а заедно со производот речиси секогаш пристигнува уште една ставка на сметката – доставата.

На прв поглед, 150 или 200 денари не изгледаат како трошок што сериозно може да го оптовари домашниот буџет. Токму затоа многу купувачи речиси автоматски го прифаќаат. Кога производот чини 1.490 денари, дополнителните 150 денари за испорака лесно се доживуваат како незначителен додаток.

Проблемот се појавува кога една достава ќе стане пет, десет или повеќе во текот на месецот. Тогаш малите износи почнуваат да создаваат трошок кој веќе не е толку мал.

Промената на потрошувачките навики може да се забележи и во официјалната статистика. Податоците на Државниот завод за статистика покажуваат дека во 2020 година преку поштенскиот сообраќај биле регистрирани околу 81.000 пакетни пратки, додека во 2024 година нивниот број достигнал приближно 159.000. За само четири години бројот речиси се удвоил.

Истовремено се случува спротивен процес кај традиционалните писма. Бројот на писмоносни пратки во истиот период се намалил од околу 27 милиони на приближно 23,5 милиони. Додека класичното писмо постепено губи дел од својата улога, пакетите стануваат сè поприсутни.

Зад оваа промена стои брзиот развој на онлајн-трговијата. Купувањето повеќе не бара одење до продавница. Неколку допири на телефонот се доволни производот да биде нарачан и по неколку дена да пристигне на домашната адреса.

Со растот на ваквото купување се развива и цела индустрија поврзана со испораката. Поштенските и курирските дејности не се сведуваат само на пренесување класични пакети. Тука влегуваат собирањето, транспортот, сортирањето и доставувањето на пратките, локалните испораки, како и доставата на храна до домашна адреса.

За потрошувачите, сепак, најинтересна е математиката зад секоја нарачка.

Ако едно домаќинство има шест доставки во месецот и за секоја плаќа по 150 денари, само за курирски услуги ќе потроши 900 денари. Со десет такви доставки сумата се зголемува на 1.500 денари месечно.

На годишно ниво разликата станува уште повидлива. Шест доставки месечно по 150 денари значат 10.800 денари годишно, додека десет доставки месечно би чинеле 18.000 денари.

Овие суми не претставуваат официјална просечна потрошувачка на едно македонско домаќинство. Станува збор за едноставна пресметка која покажува колку лесно релативно мал трошок може да прерасне во значителна сума кога постојано се повторува.

Причината поради која ретко го забележуваме е едноставна. Никој не плаќа 18.000 денари за достава одеднаш. Денес се плаќаат 150 денари за облека, по неколку дена уште 180 денари за друг пакет, потоа пристигнува козметика, храна или некоја ситница нарачана преку интернет.

Трошокот е распарчен на мали износи и токму затоа лесно исчезнува од нашата перцепција за тоа каде ги трошиме парите.

Уште поинтересна е ситуацијата кај поевтините производи. Производ што на интернет се продава за 590 денари и има достава од 150 денари, до домашната врата всушност чини 740 денари. Во овој случај испораката ја зголемува конечната цена за повеќе од една четвртина.

Кај производ од 5.000 денари, истите 150 денари имаат многу помало влијание врз конечната сума. Затоа доставата особено ја менува реалната цена на евтините производи и на импулсивните купувања.

Токму тука се појавува и една од замките на онлајн-трговијата. Производот може да изгледа евтин додека ја гледаме само неговата основна цена, но тоа не мора да биде сумата што на крај ќе ја платиме.

Доставата е дел од вистинската цена на купувањето, без разлика дали е прикажана одделно или е вклучена во цената на производот.

Дури и ознаката „бесплатна достава“ не значи дека транспортот на производот нема трошок. Нарачката треба да биде спакувана, преземена, сортирана, транспортирана и доставена до купувачот. Прашањето е само кој го покрива тој трошок.

Трговецот може да го преземе на себе, да го вгради во продажната цена или да постави минимален износ што купувачот мора да го потроши за да добие бесплатна испорака.

Токму последната варијанта создава уште еден интересен потрошувачки феномен. Пораката дека недостигаат уште 300 или 500 денари за бесплатна достава може да го натера купувачот да додаде уште еден производ во кошничката.

На тој начин, во обид да заштеди 150 денари за испорака, потрошувачот понекогаш троши неколку стотици денари за нешто што првично воопшто не планирал да го купи.

Доставата во меѓувреме стана доволно значаен дел од економијата што Државниот завод за статистика ги следи цените на поштенските и курирските услуги како посебна статистичка категорија. Поштенските и курирските дејности се водат како посебен оддел во секторот транспорт и складирање.

Сето ова покажува дека онлајн-трговијата не го промени само местото од кое купуваме. Го промени и начинот на кој ја восприемаме цената.

Кога купуваме во продавница, најчесто веднаш знаеме колку ќе платиме. Кај интернет-нарачките основната цена може да биде само почеток. Следуваат испораката, а кај одредени нарачки од странство можат да се појават и дополнителни трошоци.

Затоа најевтиниот производ на екранот не мора да биде и најевтиниот кога конечно ќе стигне до домашната врата.

За домаќинствата ова создава уште една категорија трошоци која пред една деценија речиси и не постоеше во денешниот обем. Нејзината специфичност е што ретко ја плаќаме како една голема сметка. Наместо тоа, таа се појавува во десетици мали износи во текот на годината.

Следниот пат кога курирот ќе се јави и ќе каже дека е пред зградата или куќата, можеби поважното прашање нема да биде само колку чинел пакетот. Вреди да се пресмета и колку пати во текот на месецот сме платиле некој да ни донесе нешто до врата.

Бидејќи 150 денари навистина не изгледаат многу. Но кога ќе станат редовен дел од секоја нарачка, токму тие мали суми можат да создадат нов трошок во домашниот буџет што лесно го плаќаме, а речиси и не го забележуваме.