Се сее еднаш, се жнее со години: Житарица што може да го промени начинот на обработка на нивите

Сушите, поројните дождови и сè почестите временски екстреми го принудуваат земјоделството да бара нови начини за производство на храна. Додека традиционалните едногодишни култури бараат нивите секоја сезона повторно да се обработуваат и засеваат, истражувачите во САД работат на поинаков пристап – житарици кои еднаш засадени можат да останат на истата површина и да даваат принос повеќе години.

Една од најпознатите култури во оваа област е Kernza, житарица слична на пченицата, која последниве години привлекува интерес меѓу земјоделците и научниците. Идејата зад неа е едноставна: наместо секоја година да се почнува од почеток, растението останува во почвата, повторно никнува и продолжува да произведува зрно.

За земјоделците тоа би можело да значи помалку орање, помалку сеење и значително помала потреба од механизација. Со самото тоа би се намалиле потрошувачката на гориво, трошоците за работна сила и бројот на интервенции врз почвата.

Таквиот начин на одгледување веќе го тестираат земјоделци во американските сојузни држави. Еден од нив е Дејвид Милер од Канзас, кој пред неколку години започнал да одгледува Kernza на помала површина, а со текот на времето го проширил производството на десетици хектари.

Милер културата ја користи и на парцели каде што има проблеми со дренажата или каде што почвата има потреба од подобрување на органската материја. Според неговото искуство, Kernza бара значително помалку ѓубриво од пченицата, а бидејќи не се засева секоја година, се намалува и потребата од користење земјоделски машини.

Една од најголемите предности на повеќегодишните житарици се крие под површината. Нивниот коренов систем е многу подлабок од оној кај едногодишните култури. Благодарение на тоа, растението може да стигне до вода што се наоѓа подлабоко во почвата, што му дава поголема отпорност во периоди на суша.

Во исто време, длабоките корени можат да помогнат при обилни врнежи. Тие овозможуваат почвата да задржи поголем дел од водата и можат да го намалат нејзиното површинско истекување, а со тоа и ризикот од ерозија.

Повеќегодишното растење има потенцијална корист и за складирањето јаглерод во почвата. Бидејќи растението останува на истото место и не се уништува секоја година за повторно да се засее нова култура, почвата се нарушува помалку, а кореновиот систем останува присутен под земјата.

Сепак, Kernza сè уште е далеку од тоа да стане сериозна замена за пченицата. Најголемата пречка е приносот. Во моментов, приносот на оваа повеќегодишна житарица е значително помал во споредба со пченицата што би можела да се одгледува на истата површина.

Причината е делумно во самата природа на растението. За разлика од едногодишната пченица, Kernza мора да инвестира значителен дел од својата енергија во создавање силен и долготраен коренов систем. Тој ѝ овозможува да преживее повеќе сезони, но истовремено остава помалку ресурси за создавање зрно.

Предизвик претставува и самата жетва. Зрното на Kernza е помало од пченичното, па научниците и земјоделците сè уште работат на подобрување на сортите и прилагодување на земјоделската механизација за време на жетвата да има што помали загуби и оштетувања.

Проблеми може да има и во првата година од одгледувањето, кога младата култура мора да се натпреварува со плевелите. Истражувачите сè уште испитуваат и која густина на растенијата дава најдобри резултати.

Ограниченото производство покажува дека Kernza сè уште е далеку од масовна употреба. Во САД минатата година била засадена на само околу 1.400 хектари, додека пченицата се одгледувала на повеќе од 15 милиони хектари.

И покрај тоа, научното истражување продолжува. Американскиот Land Institute работи на развој на повеќегодишни варијанти на пченица, ориз, сирак и други житарици и маслодајни култури. Kernza во моментов е една од најразвиените култури од оваа група, а нејзиното прво комерцијално одгледување започнало уште пред повеќе од една деценија.

Идејата не е ограничена само на САД. Повеќегодишниот ориз веќе се одгледува на одредени фарми во делови од Југоисточна Азија и Африка, што покажува дека концептот може да има примена и надвор од американското земјоделство.

Но, за секоја нова земјоделска култура постои уште едно важно прашање: кој ќе го купи производот?

За земјоделецот не е доволно културата да биде интересна од агрономски аспект. Потребен е сигурен пласман. Во некои делови од Канзас веќе постојат компании кои обезбедуваат семе и однапред се договараат со производителите за откупот на зрното.

Малото производство засега овозможува Kernza да постигнува и многу повисока цена од обичната пченица. Но токму високата цена е една од причините поради кои пазарот сè уште останува ограничен.

Од зрното веќе се произведуваат брашно, леб, крекери и различни мешавини за печење, а се користи и во производството на пиво. Во споредба со пченицата, Kernza има малку посладок вкус, што дополнително отвора простор за нејзино користење во специјализирани производи.

Иако денес изгледа повеќе како експеримент отколку како култура што може да ја замени пченицата, Kernza отвора важно прашање за иднината на земјоделството. Во услови на климатски промени, земјоделците се соочуваат со потреба да произведуваат повеќе со помалку ресурси и истовремено да ја зачуваат почвата.

Повеќегодишните житарици нудат еден можен одговор. Со помалку орање и повторно засевање, тие би можеле да ја намалат потрошувачката на гориво и ѓубрива, да ја ограничат ерозијата и да помогнат во зачувувањето на органската материја во почвата.

Сепак, патот до масовна употреба е долг. Потребни се поголеми приноси, подобра механизација, стабилен пазар и производство што може да биде конкурентно со традиционалните житарици.

Засега Kernza не е новата пченица. Но, таа е интересен пример за тоа како изгледа земјоделството што се обидува да се приспособи на иднината: растение што не бара секоја година да се почнува одново, туку останува во почвата, преживува повеќе сезони и повторно дава род.

Во време кога секоја капка вода, секој литар гориво и секој сантиметар плодна почва стануваат сè повредни, можеби токму ваквите необични идеи еден ден ќе добијат многу поголема улога на нивите ширум светот.