Стар спор, нова битка: Нафтата ги враќа Фолкландските Острови во центарот на светската политика

Фолкландските Острови повторно се најдоа во центарот на геополитичките тензии, повеќе од четири децении по војната меѓу Аргентина и Велика Британија. Територијалниот спор, кој со години беше во сенка на други меѓународни конфликти, повторно добива на тежина поради енергетските ресурси во околните води. Аргентинскиот претседател Хавиер Милеи ја засилува политичката и економската офанзива против компаниите кои учествуваат во истражувањето и експлоатацијата на нафта, додека изјавите на американскиот претседател Доналд Трамп дополнително ја усложнуваат ситуацијата.

Буенос Аирес и понатаму ги нарекува островите Малвини и го смета нивниот суверенитет за нерешено прашање. Лондон, од друга страна, повеќе од еден век ја има фактичката контрола врз архипелагот, а жителите на островите во повеќе наврати покажале дека сакаат да останат под британска власт. Она што ја прави сегашната ситуација поинаква од претходните децении е фактот што во центарот на спорот сè погласно се појавува еден збор со огромна економска тежина – нафта.

Милеи најави заострување на мерките против компаниите кои работат во областа што Аргентина ја смета за своја територија. Особено внимание привлекува проектот „Си Лајон“, голем нафтен проект во близина на островите, зад кој стојат израелската компанија Навитас Петролеум и британскиот Рокхопер Експлорејшн. Проектот веќе не се гледа само како деловен потфат, туку и како фактор кој може дополнително да ја продлабочи политичката пресметка меѓу Буенос Аирес и Лондон.

Плановите предвидуваат првата нафта од „Си Лајон“ да биде произведена во 2028 година. Првата фаза би можела да донесе производство од околу 170 милиони барели, додека максималниот дневен капацитет се проценува на приближно 50.000 барели. Навитас има 65 отсто удел во проектот, а Рокхопер го поседува преостанатиот дел, што покажува колкав економски интерес стои зад целиот потфат.

Со конечната инвестициска одлука донесена кон крајот на 2025 година, проектот влезе во нова фаза. За инвеститорите тоа значи преминување од долготрајно истражување кон конкретен развој на нафтеното поле, но за Аргентина тоа истовремено значи и нов политички проблем. Доколку експлоатацијата биде успешна, значителни приходи би се создавале во економската зона под британска контрола, што дополнително би ја зацврстило економската позиција на Фолкландите.

Островите и денес имаат мала економија, чиј главен столб е рибарството. Приходите од дозволите за риболов се значаен извор на средства, додека земјоделството и услугите имаат важна улога во локалната економија. Нафтата, сепак, има потенцијал целосно да ја промени финансиската слика, бидејќи приходите од енергетските ресурси би можеле значително да ги надминат традиционалните извори на заработка.

Токму затоа за Аргентина прашањето повеќе не е само симболично. Ако Фолкландите станат значаен производител на нафта, островите би можеле да добијат уште поголема економска независност и да станат поважни за британската енергетска и стратешка политика. Од аргентинска перспектива, тоа би значело дека ресурсите од територија врз која Буенос Аирес полага право се користат без негово одобрение и без учество во приходите.

Спорот, сепак, има многу подлабоки корени од сегашната нафтена перспектива. Аргентина своето право врз островите го темели на историски и територијални аргументи, поврзувајќи го со периодот по распадот на шпанската колонијална власт. Велика Британија ја воспоставила својата контрола врз островите во 1833 година, а односите меѓу двете земји дополнително се влошиле речиси 150 години подоцна.

Кулминацијата дојде во 1982 година, кога аргентинската воена хунта изврши инвазија врз островите. Велика Британија испрати воени сили и по 74 дена борби повторно ја воспостави контролата. Во конфликтот загинаа повеќе од 900 луѓе, а поразот имаше сериозни политички последици за аргентинската воена власт, додека во Британија победата ја зајакна позицијата на премиерката Маргарет Тачер.

Од тогаш немало нов вооружен конфликт, но спорот никогаш не исчезнал. Аргентина продолжи да го бара суверенитетот над островите, додека Велика Британија се повикува и на ставот на самите жители. На референдумот одржан во 2013 година, дури 99,8 отсто од гласачите се изјаснија за продолжување на британското управување.

Буенос Аирес, сепак, не го признава референдумот како решение на спорот. Аргументот на аргентинската страна е дека прашањето за суверенитетот не може да се решава единствено преку изјаснување на населението на територијата чиј статус е предмет на меѓудржавен спор. Така, и повеќе од 40 години по војната, двете страни остануваат на целосно спротивставени позиции.

Новата стратегија на Милеи засега не се темели на воена сила, туку на економски притисок. Аргентина се обидува да ги зголеми трошоците и ризиците за компаниите кои сакаат да работат во областа околу островите, а санкциите би можеле да ги опфатат и партнерите, добавувачите и другите компании поврзани со нафтените проекти. Целта е спорот да се води преку економски и дипломатски средства, наместо повторно да се отвори военото прашање.

Таквиот пристап е значително поразличен од оној од 1982 година. Милеи нема интерес спорот да го претвори во нова војна, особено во период кога Аргентина се обидува да ја стабилизира економијата, да привлече странски капитал и да создаде услови за нови инвестиции во енергетиката, рударството и инфраструктурата. Секое ново сериозно меѓународно заострување би можело да ја зголеми неизвесноста за инвеститорите и дополнително да го поскапи финансирањето.

Во целата пресметка дополнителна тежина има и позицијата на САД. Изјавите на Доналд Трамп отворија простор за нови толкувања на досегашната американска политика кон спорот, а секое можно дистанцирање од традиционалната британска позиција би било непријатно за Лондон. За Буенос Аирес, пак, таквата промена би можела да создаде дополнителен дипломатски простор повторно да го наметне прашањето на меѓународната сцена.

Сепак, дури и евентуалните промени во американскиот дипломатски став не би значеле автоматски промена на фактичката контрола врз островите. Велика Британија има развиена одбранбена инфраструктура на Фолкландите и нема причина да прифати преговори под услови на економски или политички притисок. Затоа повторување на конфликтот од 1982 година засега изгледа како малку веројатно сценарио.

Многу пореална е можноста за продолжување на долготрајната економска и дипломатска пресметка. Тоа може да значи нови санкции, правни спорови, притисок врз инвеститорите, дипломатски активности и обиди за ограничување на експлоатацијата на природните ресурси.

Во оваа нова фаза, Фолкландите повеќе не се само симбол на националниот престиж на Аргентина или на британската победа од 1982 година. Потенцијалните резерви на нафта можат да го претворат архипелагот во значајна енергетска точка во јужниот Атлантик и да му дадат на спорот сосема нова економска димензија.

За жителите на островите, успешниот развој на нафтената индустрија би можел да донесе огромни приходи и дополнително да ја зајакне локалната економија. За Велика Британија, тоа би значело нов стратешки и енергетски интерес во јужниот Атлантик, додека за Аргентина секоја успешна експлоатација би претставувала уште еден потсетник дека територијата која ја смета за своја станува економски сè повредна.

Токму затоа денешната битка околу Фолкландите се води со многу повеќе од историски аргументи. Во центарот се приходите, енергетските ресурси, инвестициите и контролата врз огромниот морски простор.

Прашањето што некогаш се сведуваше на тоа кој ќе ги контролира островите, денес сè повеќе се проширува на тоа кој ќе ги контролира ресурсите околу нив и кој ќе ја земе економската корист од нивната експлоатација. Наместо воени бродови, главните инструменти на новата пресметка се санкциите, инвестициите, дипломатскиот притисок и нафтените платформи.

Фолкландите повторно се во центарот на вниманието, но овојпат причината не е само историјата. Во позадина стои една многу помодерна и многу поскапа причина – борбата за тоа кој ќе има право да заработува од богатството скриено под морето.