Сите сакаат диплома, а пазарот бара мајстори: Занаетите стануваат новата златна професија

Во Скопје денес понекогаш е полесно да се заврши административна работа отколку да се најде слободен водоводџија, електричар или плочкар. Кога ќе се појави дефект во домот, граѓаните често се соочуваат со полни распореди, чекање со денови или недели и цени кои во последните години забележливо растат. Причината е комбинација од зголемена побарувачка, недостиг на искусни работници и сè поголеми трошоци за материјали, алат и одржување на занаетчискиот бизнис.

Овој тренд добива особено значење ако се спореди со просечната заработка во земјава. Според најновите официјални податоци, просечната нето плата во Македонија во јуни годинава изнесувала 48.381 денар, додека просечната нето заработка во категоријата менаџмент, според анкетите за платите, е околу 63.000 денари месечно. Во исто време, искусен мајстор кој работи самостојно, има доволно клиенти и наплаќа по интервенција или по завршена работа, во одредени случаи може да достигне или да надмине вакви приходи.

Тоа, сепак, не значи дека сите луѓе што работат во занаетчиските професии заработуваат високи суми. Голема е разликата меѓу човек вработен во компанија со фиксна плата и мајстор кој работи приватно и сам го организира својот распоред и ги договара услугите. Кај вработените платата зависи од работодавачот и работното место, додека кај самостојните занаетчии приходот е директно поврзан со бројот на клиенти, видот на работата, искуството и цената што можат да ја наплатат.

На пазарот веќе има примери за недостиг на квалификуван кадар и кај професии кои до неодамна не се сметаа за особено атрактивни. За искусни заварувачи и бравари се појавуваат огласи со плати од околу 40.000 до 60.000 денари, а сумата може да биде и повисока зависно од знаењето и работниот учинок. Кај одредени дефицитарни професии разликата е уште поголема, па за мајстор пекар во Скопје на почетокот на годинава се нудеа околу 70.000 денари месечно, и покрај тоа што работодавците тешко успеваат да најдат доволно квалификувани луѓе.

Во основата на проблемот стои едноставната пазарна логика – има повеќе работа отколку луѓе кои можат квалитетно да ја завршат. Водоводџии, електричари, плочкари, молери, фасадери, гипсари и други искусни занаетчии со години се меѓу професиите чии работници заминуваат во странство во потрага по подобри услови. Паралелно со тоа, сè помал број млади се одлучуваат да поминат низ долгогодишниот процес на учење и стекнување практично искуство.

Последиците од овој недостиг најдобро се гледаат во секојдневието. При реновирање на стан или куќа, често прво се обезбедува мајстор, а дури потоа се планираат останатите работи. За најбараните занаетчии слободен термин може да значи и неколку недели чекање, а клиентите се принудени да се приспособат на нивниот распоред доколку сакаат работата да биде завршена од човек во кого имаат доверба.

„Не можам да постигнам. Луѓе ме бараат секој ден, а реално можам да бидам само на едно место“, вели искусен водоинсталатер со долгогодишна практика, опишувајќи ја побарувачката со која се соочуваат дел од мајсторите.

Цената на услугите, сепак, не расте исклучиво затоа што мајсторите се малку. Од занаетчискиот сектор посочуваат дека значаен фактор се и зголемените трошоци за репроматеријали, алат, транспорт и останатите расходи поврзани со водењето на занаетчиски бизнис. Тоа значи дека дел од зголемувањето на цените на услугите е последица на поскапувањето на самата работа и условите во кои функционираат занаетчиите.

„Причината за поскапување на услугата е поскапување на трошоците за репроматеријали и трошоците за водење занаетчиски бизнис“, велат од занаетчискиот сектор.

Економската логика зад ваквата состојба е прилично едноставна. Кога одредена професија станува дефицитарна, а потребата за нејзините услуги расте, вредноста на трудот природно се зголемува. Компаниите што итно бараат искусен заварувач, електричар или инсталатер имаат ограничен избор, па доколку сакаат да го задржат или привлечат квалитетниот работник, мора да понудат услови кои ќе бидат конкурентни на пазарот.

Уште поважно е што квалитетен мајстор не може да се создаде преку ноќ. За стекнување вистинско искуство потребни се години работа, практично знаење, прецизност и способност проблемот да се реши брзо, без дополнителни трошоци и грешки. Токму затоа препораката од задоволен клиент често вреди повеќе од каква било реклама, бидејќи еден добро завршен ангажман може да донесе нови клиенти и постепено да создаде распоред исполнет со работа.

За граѓаните, ваквата состојба има две јасни последици – повисоки цени и подолго чекање. За мајсторите кои се искусни, точни и барани, ситуацијата е сосема поинаква: тие добиваат поголема преговарачка моќ и можност за заработка која во одредени случаи се приближува до или ја надминува онаа на дел од професиите што традиционално се сметаат за подобро платени.

Така, пазарот на трудот постепено ја менува старата претстава дека успешната кариера мора да поминува низ канцеларија и факултетска диплома. Денес човек со добро совладан занает, доволно искуство и стабилна база на клиенти може да има значителни приходи, особено во услови кога квалификувани мајстори недостигаат.

Дипломата може да стои на ѕид, но кога ќе пукне цевката, ќе снема струја или ќе треба да се реновира цел стан, најважен станува телефонскиот број на човекот кој знае како да го реши проблемот. А додека бројот на искусни занаетчии продолжува да се намалува, нивниот труд станува сè повреден – и сè поскап.