Град без топка, деца без простор: Како новите населби ги губат спортските терени

Кога се зборува за квалитетот на животот во новите станбени населби во Скопје, најчесто се мисли на квадратурата на становите, паркинг-просторот, пристапот до продавници, градинки и сообраќајната поврзаност. Многу поретко се поставува прашањето каде ќе играат децата, каде тинејџерите ќе играат баскет или фудбал и дали воопшто во новите населби има доволно простор за слободна физичка активност.

Во постарите скопски населби, спортските терени беа дел од секојдневието. Речиси секој поголем блок имаше игралиште, терен за баскет, мал фудбал или простор каде децата можеа да се собираат и да играат. Денес, со забрзаната изградба на станбени комплекси, таквите содржини сè почесто се туркаат на страна, додека секој слободен квадратен метар добива поголема комерцијална вредност.

Проблемот не е само во тоа што недостигаат спортски терени. Станува збор за поширока промена во начинот на кој се планира градот и се одредува што е приоритет во новите населби.

Во старите концепти на урбано планирање, јавните површини биле составен дел од станбените блокови. Просторот за игра, дружење и рекреација се сметал за основна потреба на жителите, а не за содржина што треба да носи директен приход.

Денес, логиката е поинаква. Во услови кога вредноста на земјиштето и квадратниот метар постојано расте, просторот што не може директно да се претвори во станбена или комерцијална површина лесно станува помалку важен во очите на инвеститорите. Така, теренот за спорт, зелената површина или отворениот простор можат да бидат гледани како неискористен потенцијал наместо како инфраструктура неопходна за квалитетен живот.

Наместо отворени и бесплатни терени, во новите комплекси сè почесто се појавуваат комерцијални содржини како фитнес-центри, приватни спортски клубови, велнес и спа-простори. Тие можат да бидат дел од понудата на одреден станбен комплекс и да придонесат за неговата атрактивност, но истовремено не се достапни на ист начин за сите жители.

На тој начин спортот постепено може да се претвори од јавно достапна активност во услуга за која се плаќа.

Особено проблематично е што децата и младите во урбанистичките планови често се појавуваат пред сè како бројка. Бројот на идни жители може да биде важен за пресметување на потребата од училиште или градинка, но многу потешко се забележува конкретното прашање каков простор му е потребен на едно дете за игра, движење, дружење и развој.

Не е исто дали едно дете има само уредено игралиште со неколку реквизити или има можност да трча, да игра со топка, да вози велосипед, да се качува и да користи терен за различни спортови. Иако сите овие простори можат формално да бидат дел од планот, нивната вистинска вредност за секојдневниот живот е различна.

Токму затоа, само исполнувањето на одреден број квадратни метри зелена или слободна површина не мора да значи дека едно населено место има квалитетен јавен простор. Бројката може да биде исполнета на хартија, но просторот да биде непрактичен, недостапен или несоодветен за реалните потреби на жителите.

Уште поголем проблем претставува заштитата на постојните спортски површини. Тоа што една парцела денес има намена за спорт не значи нужно дека таа намена ќе остане трајна.

Промените во урбанистичките планови отвораат можност за пренамена на одредени јавни површини. Токму тука се појавува прашањето колку навистина се заштитени терените и другите јавни содржини кога на истото земјиште ќе се појави интерес за изградба на станбен или комерцијален објект.

Ако една површина денес е јавна, а утре може да стане приватна, тогаш заштитата на јавниот интерес станува многу посложена.

Во Скопје, каде што новата станбена изградба во одредени делови на градот значително го менува изгледот на населбите, ова прашање станува сè поважно. Новите згради носат повеќе жители, но со нив треба да дојде и соодветна инфраструктура.

Не е доволно само да се изградат станови. Со секој нов станбен блок доаѓаат деца, млади, семејства и луѓе кои имаат потреба од простор за движење и рекреација.

Особено за децата, слободната игра е многу повеќе од забава. Просторот каде што трчаат, скокаат, играат со топка и се дружат е дел од нивното секојдневно физичко и социјално искуство. Таквата активност не може целосно да се замени со организиран тренинг еднаш или двапати неделно.

Затоа е важно спортските терени да не се гледаат само како инфраструктура за оние што професионално или организирано се занимаваат со спорт. Теренот пред зградата може да биде првото место каде што едно дете ќе ја фати топката, ќе научи да игра со други деца или ќе открие спорт што подоцна ќе стане негова голема љубов.

Токму од таквите мали, секојдневни простори често започнува спортскиот пат на идните генерации.

Дополнителен проблем е што приватните спортски објекти не можат целосно да ја заменат јавната инфраструктура. Тие можат да понудат квалитетни услови, но најчесто имаат цена, работно време и правила за користење. Јавниот терен, напротив, е простор што треба да биде достапен без членарина и без услов некој да може да си дозволи одредена услуга.

Затоа во новите населби потребен е поинаков пристап. Наместо спортот да се третира како дополнителна содржина, тој треба да биде дел од основната урбана инфраструктура.

Еден добро поставен мултифункционален терен може да служи за баскет, фудбал, одбојка и други активности. Во комбинација со детско игралиште, зелена површина и простор за пешачење или рекреација, тој може да создаде место каде што различни генерации ќе го поминуваат слободното време.

Тоа е особено важно во време кога животот во градовите станува сè поседентарен, а децата сè повеќе време поминуваат пред екраните. Градот не треба само да обезбеди каде ќе живеат луѓето, туку и каде ќе го поминуваат времето надвор од своите домови.

Прашањето, затоа, не е само дали во новата зграда има лифт, подземна гаража, фитнес или луксузно лоби. Прашањето е дали околу неа постои простор што ќе остане наменет за луѓето.

Скопје расте, но со растот на градот мора да расте и неговата јавна инфраструктура. Ако новите населби продолжат да се градат со приоритет на станбените квадратни метри, а спортските и рекреативните површини да се сведуваат на минимум, градот ризикува да добие повеќе жители без доволно простор за нормален и активен живот.

Денес можеби изгледа како мала работа да се изгуби еден терен. Но кога ќе се изградат десетици нови згради, а секој слободен простор ќе биде исполнет со бетон, станува јасно дека проблемот не е во еден терен, туку во моделот според кој се гради градот.

Затоа прашањето што треба да се поставува при секоја нова станбена изградба не е само колку станови ќе добие Скопје, туку и колку јавен простор ќе добијат неговите жители.

Зашто град во кој има место за живеење, но нема место за игра, спорт и дружење, можеби расте по бројот на квадратни метри, но не нужно и по квалитетот на живот.