Трката по дата-центри станува сè поскапа: струјата, водата и климатските ризици го ограничуваат растот

Глобалниот бум на вештачката интелигенција создава огромна потреба од нови центри за податоци, но индустријата сè потешко наоѓа локации на кои овие објекти можат безбедно и одржливо да се изградат. Недостигот од електрична енергија, потребите за вода, ограничувањата на мрежата и сè почестите екстремни временски услови стануваат сериозни пречки за инвеститорите.

Центрите за податоци веќе се меѓу најголемите инфраструктурни инвестиции во светот. Глобалните вложувања во овој сектор се зголемија од околу 100 милијарди долари во 2015 година на приближно 500 милијарди долари во 2024 година. Новите проценки покажуваат дека темпото на раст дополнително се забрзува, па годишните инвестиции би можеле да надминат еден билион долари уште во 2027 година, а до 2030 година да достигнат околу 1,6 билиони долари.

Зад ваквиот раст пред сè стои експанзијата на вештачката интелигенција. Големите технолошки компании вложуваат огромни средства во компјутерска инфраструктура, а со тоа расте и потребата од објекти кои можат да обезбедат доволно електрична енергија, системи за ладење и сигурна мрежна поврзаност.

Но, изградбата на самиот објект често е побрза од изградбата на инфраструктурата што му е потребна. Центар за податоци може да биде изграден за 18 до 24 месеци, додека проширувањето на електричната мрежа, изградбата на далноводи, нови трафостаници или дополнителни производствени капацитети може да трае со години.

Токму овој јаз станува една од најголемите пречки за инвеститорите. Доколку центарот е завршен, но нема доволно енергија или не може навреме да биде приклучен на мрежата, проектот не може да започне со работа. Тоа ги одложува приходите и го продолжува периодот во кој инвеститорот мора да го чека повратот на вложените средства.

Проблемот не завршува со електричната енергија. Водата станува уште еден критичен ресурс, особено поради огромните количини потребни за ладење на опремата. Само центрите за податоци во САД би можеле да потрошат повеќе од 167 милијарди литри вода годишно до 2030 година.

Во областите каде што водата е ограничен ресурс, дополнителната потрошувачка може да создаде сериозен притисок врз локалните системи. Тоа може да доведе до нови регулаторни ограничувања, но и до отпор од населението, кое не сака големи индустриски потрошувачи да добиваат приоритет во користењето на локалните ресурси.

Таквиот отпор станува сè поважен фактор при одлучувањето каде ќе се градат новите центри за податоци. Прашањата околу потрошувачката на струја и вода, зафаќањето земјиште и влијанието врз животната средина можат да го забават или целосно да го блокираат проектот.

Примерите од САД покажуваат колку сериозен може да биде овој проблем. Само во првиот квартал од 2026 година, локалното противење довело до одложување или блокирање на најмалку 75 проекти, чија вкупна вредност се проценува на речиси 130 милијарди долари. Истовремено, истражувања на јавното мислење покажуваат дека мнозинството Американци не ја поддржуваат изградбата на центри за податоци во непосредна близина на нивните заедници.

Некои држави и локални власти веќе реагираат со построги правила. Њујорк воведе едногодишен мораториум на дозволите за големи центри за податоци, додека Холандија претходно привремено ги запре барањата за нови хиперскалерски објекти. Ирска, пак, воведе услови според кои новите големи потрошувачи на електрична енергија мора да обезбедат и дополнителни производствени капацитети од обновливи извори.

Покрај енергетските и регулаторните проблеми, инвеститорите се соочуваат со уште еден ризик кој станува сè потежок за игнорирање – климатските промени.

Според проценка што опфатила 97 пазари на центри за податоци во светот, дури 79 проценти од глобалниот капацитет се наоѓа во подрачја со зголемена изложеност на акутни природни опасности, како поплави, тропски циклони и шумски пожари. Дополнително, 54 проценти од капацитетот се наоѓаат во области изложени на долгорочен топлотен и сушен стрес.

Ова значи дека дел од инфраструктурата која треба да ја поддржува дигиталната економија е сместена токму во региони каде што климатските услови можат да станат сè понеповолни.

Екстремните временски настани можат директно да ја оштетат инфраструктурата и да предизвикаат прекини во работата. Освен физичката штета, тие можат да ги зголемат и трошоците за осигурување. Од друга страна, постепеното зголемување на температурите и сушите создаваат хроничен притисок преку повисоки потреби за ладење, поголема потрошувачка на енергија и ограничен пристап до вода.

Посебен ризик претставуваат пожарите. Иако пожарите во дата-центрите се релативно ретки, нивните последици можат да бидат сериозни. Ризикот расте со зголемувањето на густината на опремата, употребата на дополнителни генератори поради ограничувањата на електричната мрежа и изградбата на поголеми системи за складирање енергија и батериски постројки.

Проблемот може да биде уште поголем кога објектите се градат во оддалечени области. Подалечната локација може да значи и подолг пристап на противпожарните и другите итни служби, што потенцијално ги зголемува последиците од несреќите.

Сепак, инвеститорите имаат малку простор за избор. Најатрактивните локации во близина на моќни електроенергетски мрежи и со доволно вода веќе се ограничени, а конкуренцијата за нив расте. Поради тоа, дел од капиталот се насочува кон подрачја кои претходно можеби не би биле прв избор, но сега се интересни поради достапното земјиште или можноста за обезбедување енергија.

Токму тука се појавува новиот парадокс на индустријата. Колку побрзо расте потребата за центри за податоци, толку помалку остануваат локации кои истовремено имаат доволно електрична енергија, вода, инфраструктура и низок ризик од природни катастрофи.

Затоа изборот на локација повеќе не е само прашање на цена на земјиштето или близина до градовите. За инвеститорите станува клучно дали објектот ќе може да функционира и во услови на екстремни горештини, суши, поплави или прекини во снабдувањето со електрична енергија.

Експертите предупредуваат дека климатските и природните ризици мора да се земат предвид уште при изборот и проектирањето на објектот, а не дури откако центарот ќе биде изграден. Добрата локација може да биде една од најважните мерки за намалување на ризикот, особено кога станува збор за избегнување поплавни подрачја и обезбедување брз пристап до службите за итни интервенции.

Бумот на вештачката интелигенција затоа не создава само трка за чипови и компјутерска моќ. Тој создава и глобална трка за струја, вода и безбедно земјиште. Во таа трка, најголемиот предизвик можеби нема да биде кој ќе има доволно капитал за да изгради дата-центар, туку кој ќе најде место каде што тој објект може долгорочно да функционира без да стане проблем за локалната заедница, електроенергетскиот систем или животната средина.