Шест земји од ЕУ бараат данок на екстрапрофит за нафтените компании поради растот на цените

Шест земји членки на Европската Унија бараат воведување заеднички данок на дополнителниот профит на нафтените компании, во услови кога војната на Блискиот Исток предизвика сериозни нарушувања на енергетските пазари и нагло зголемување на цените на горивата.

Германија, Шпанија, Португалија, Италија, Полска и Австрија сакаат прашањето да биде ставено на дневен ред на следниот состанок на европските министри за финансии, кој треба да се одржи во Даблин на 18 и 19 септември.

Во заедничко писмо испратено до Ирска, која во моментов претседава со ЕУ, министрите за финансии предупредуваат дека профитабилноста на нафтените компании и маржите во рафинерискиот сектор растат значително побрзо од цената на суровата нафта.

Според нив, актуелната состојба претставува едно од најсериозните нарушувања на глобалното снабдување со енергенси во последните децении, додека растечките трошоци за енергија дополнително го зголемуваат притисокот врз домаќинствата и компаниите.

Шесте земји сметаат дека досегашните мерки на национално ниво не дале траен резултат во намалувањето или стабилизирањето на цените на енергијата. Токму затоа тие бараат координиран европски одговор, со кој дел од дополнителните приходи на компаниите што имаат корист од нарушувањата на пазарот би се насочиле кон ублажување на последиците за потрошувачите.

Идејата не е целосно нова за Европската Унија. Предложениот модел би се потпирал на искуството од 2022 година, кога по руската инвазија врз Украина беше воведен привремен солидарен придонес за дел од вишокот профит на енергетските компании.

Сепак, земјите што го поддржуваат новиот предлог сакаат овојпат рамката да биде поширока и попрецизна. Особено внимание би се посветило на профитите што големите мултинационални нафтени компании ги остваруваат на странските пазари, а не само во земјите во кои им е седиштето.

Покрај данокот на екстрапрофитот, министрите бараат што побрзо да бидат објавени резултатите од европската истрага за маржите во рафинериите. Целта е да се утврди дали зголемувањето на цените на бензинот и дизелот е целосно оправдано со повисоката цена на суровата нафта и нарушувањата во снабдувањето.

Податоците за движењето на цените покажуваат значителна разлика меѓу суровата нафта и одредени рафинирани производи. Според податоците цитирани од Ројтерс, цената на суровата нафта од почетокот на американско-израелскиот конфликт со Иран на 28 февруари се зголемила за околу 25 проценти. Во истиот период европскиот дизел поскапел за повеќе од 70 проценти, додека бензинот бележи раст од околу 20 проценти.

Токму оваа разлика е една од главните причини поради кои европските влади сакаат да проверат што се случува во рафинерискиот сектор. Доколку се покаже дека дел од растот на цените не е директно поврзан со трошоците за сурова нафта, дополнителниот профит би можел да стане предмет на нови фискални мерки.

Во меѓувреме, состојбата на глобалниот пазар на нафта останува неизвесна. Еден од најголемите проблеми е ограниченото движење на танкерите низ Ормутскиот теснец, стратешки важен поморски коридор низ кој пред конфликтот се транспортирала приближно една петтина од светската нафта.

Во текот на изминатиот викенд, низ теснецот поминале помалку од 20 товарни бродови, што укажува на сериозно ограничување на транспортот. Дополнителен притисок врз пазарот создава и намалениот извоз на иранска нафта кон Кина, откако американските мерки дополнително го ограничија иранскиот извоз.

Иран, сепак, по повторените барања од Багдад, одобрил премин на одреден број ирачки танкери, што овозможило делумно продолжување на транспортот.

Аналитичарите на Морган Стенли предупредуваат дека глобалната понуда на сурова нафта се намалува со брзо темпо. Количината на нафта што се транспортира по морски пат забележала еден од најзначајните падови во последните недели, додека истовремено се намалуваат и залихите складирани на копно, вклучително и во Кина.

Иако извозот од Блискиот Исток во одреден момент се вратил на нивоата забележани во март и април, аналитичарите предупредуваат дека нормализирањето на глобалното снабдување би можело да трае подолго од очекуваното.

За европските потрошувачи тоа значи дека притисокот врз цените на горивата може да продолжи, особено доколку ограничувањата во транспортот и производството се задржат подолг период. За европските влади, пак, останува тешкото прашање како да се заштитат домаќинствата и бизнисите без дополнително да се наруши пазарот.

Предлогот за заеднички данок на екстрапрофитот затоа може да стане една од поважните економски теми во ЕУ во следните месеци. Доколку биде прифатен, дел од дополнителните приходи остварени во услови на енергетска криза би можел повторно да се пренасочи кон мерки за ублажување на ударот врз граѓаните и компаниите.