Гасот во Европа поскапе за 120%: Ниските залихи ја зголемуваат загриженоста пред зимата

Цената на природниот гас на европскиот пазар годинава бележи силен раст, а комбинацијата од ниски залихи, зголемена летна потрошувачка и неизвесноста околу снабдувањето повторно ги загрижува европските енергетски пазари. Од почетокот на 2026 година, референтната цена на гасот во Европа порасна за околу 120 проценти.

На 18 август цената на холандскиот TTF пазар, кој се смета за главен репер за трговијата со природен гас во Европа, достигна околу 63,7 евра за мегават-час. Иако ова ниво е далеку под екстремните цени забележани за време на енергетската криза во 2022 година, брзиот раст повторно го отвора прашањето дали Европа ќе успее навреме да ги наполни складиштата пред почетокот на зимата.

Особено загрижува фактот што цените растат токму во периодот кога европските земји традиционално ги зголемуваат резервите на гас. Летните месеци се клучни за полнење на складиштата, бидејќи доволните залихи се неопходни за покривање на зголемената потрошувачка во текот на грејната сезона.

Но, годинава процесот е отежнат од повеќе фактори.

Европа летово беше погодена од нови топлотни бранови и рекордно високи температури. Екстремната жештина ја зголеми потрошувачката на електрична енергија поради поголемата употреба на климатизерите, додека производството од дел од нуклеарните и хидроелектраните беше намалено.

Недостатокот на производство од овие извори мораше да се надомести со електрични централи на гас. Тоа дополнително ја зголеми потрошувачката на природен гас во период кога Европа требаше да го складира за зимата.

Дополнителен проблем претставуваат и нарушувањата во снабдувањето. Европскиот енергетски пазар годинава се соочи со повеќе фактори кои ја отежнаа набавката и складирањето на гас, вклучително и ограничувања поврзани со транспортот на енергенси и намаленото производство на електрична енергија поради сушата и високите температури.

На почетокот на август европските складишта за природен гас биле исполнети со околу 57 проценти од нивниот капацитет. Тоа е најниското ниво за овој период од годината и значително ја намалува удобноста со која Европа влегува во последните месеци пред зимата.

Според правилата на Европската Унија, земјите треба да имаат наполнето најмалку 90 проценти од капацитетот на складиштата. Сепак, постои одредена флексибилност, па целта може да биде достигната во периодот меѓу 1 октомври и 1 декември. Во исклучително тешки пазарни услови дозволени се и дополнителни отстапувања.

И покрај моменталниот притисок, енергетската позиција на Европа е значително подобра отколку пред неколку години. Од 2021 година наваму, потрошувачката на природен гас во Европа е намалена за приближно 15 до 20 проценти.

Во исто време, уделот на обновливите извори во производството на електрична енергија значително се зголеми, а топлинските пумпи делумно го заменија греењето на гас во домаќинствата и деловните објекти. Европа исто така го зголеми увозот на течен природен гас, што денес овозможува поголема диверзификација на снабдувањето.

Поради овие промени, ризикот од физички недостиг на гас е значително помал отколку во периодот на најголемата енергетска криза. Сепак, тоа не значи дека европскиот пазар е целосно заштитен од ценовни шокови.

Особено чувствителен момент би бил период на невообичаено студена зима. Доколку температурите значително паднат, побарувачката за греење би можела нагло да се зголеми, а пониските почетни залихи би значеле дека Европа ќе мора побрзо да ги троши резервите.

Во таква ситуација, пазарот би можел повторно да реагира со нагло зголемување на цените. Тоа би се одразило не само врз домаќинствата, туку и врз индустријата и производителите на електрична енергија.

Повисоките цени на природниот гас претставуваат и ризик за инфлацијата во еврозоната. Енергијата има директно влијание врз трошоците на домаќинствата и компаниите, но поскапувањето може индиректно да се пренесе и врз цените на голем број производи и услуги.

Токму затоа движењето на цените на гасот внимателно го следи и Европската централна банка. Доколку енергетскиот шок се задржи, инфлацискиот притисок би можел да биде поголем од очекуваното и да ја искомплицира монетарната политика.

Според проценките на Oxford Economics, инфлацијата во еврозоната би можела да се приближи до 3,5 проценти во втората половина од 2026 година, што е повисока прогноза од претходно очекуваното ниво од нешто над три проценти.

Иако Европа денес има подобра енергетска отпорност, актуелните случувања покажуваат дека зависноста од временските услови и состојбата на складиштата сè уште имаат големо значење.

Следните месеци затоа ќе бидат клучни. Колку брзо ќе се наполнат европските складишта, каква ќе биде зимата и дали ќе има нови нарушувања во глобалното снабдување ќе имаат директно влијание врз цената на гасот.

За европските потрошувачи тоа значи дека енергетската криза можеби е далеку од размерите од 2022 година, но ризикот од нов ценовен удар не исчезнал. Европа влегува во зимата со поголема енергетска сигурност отколку пред неколку години, но и со предупредување дека ниските залихи и непредвидливото време можат повторно да ја раздвижат цената на природниот гас.