Нов удар за семејниот буџет: Храната би можела значително да поскапe до крајот на годината

Светските цени на храната би можеле повторно значително да пораснат во текот на 2026 година, а најголем ризик во моментов се забележува кај житарките, особено кај пченицата. Екстремните температури, сушите, поскапувањето на енергијата и ѓубривата, како и нарушувањата во глобалниот транспорт создаваат дополнителен притисок врз земјоделското производство.

Според проценките што ги пренесуваат европските медиуми, глобалните цени на храната во текот на годинава би можеле да пораснат за околу 11,8 отсто. За 2027 година се очекува дополнително зголемување од околу 4,8 отсто, доколку актуелните ризици продолжат да влијаат врз производството и снабдувањето.

Најголем дел од притисокот би можел да се почувствува кај житарките, но последиците не би се ограничиле само на нив. Повисоките трошоци и послабите приноси би можеле да ги погодат и овошјето, зеленчукот и млечните производи, што постепено би можело да се одрази и врз цените што ги плаќаат потрошувачите.

Екстремните горештини веќе оставаат трага врз земјоделството во делови од Европа. Долгите топлотни бранови и недостатокот на вода ги отежнуваат условите за одгледување на земјоделските култури, а високите температури особено ги погодуваат регионите во кои производството е зависно од стабилни временски услови.

Европското здружение на трговци со житарки и маслодајни култури COCERAL во јули ја намали прогнозата за овогодишното производство на житарки во Европската унија и Велика Британија. Според последната проценка, производството би требало да достигне околу 286,6 милиони тони, што е значително помалку од претходно очекуваните 295,5 милиони тони и под нивото од 310 милиони тони регистрирано претходната година.

Особено внимание привлекува пченицата, која има клучна улога во прехранбената индустрија. Новата проценка на COCERAL предвидува производство од околу 140,8 милиони тони, додека претходната прогноза изнесуваше 143,7 милиони тони. За споредба, минатогодишното производство достигнало речиси 150 милиони тони.

Топлотниот бран особено ги погодил земјоделските површини во делови од Франција, Германија, Австрија, Полска и Унгарија. Доколку ваквите услови продолжат или се повторуваат, приносите би можеле дополнително да се намалат, а помалата понуда на пазарот би создала нов притисок врз цените.

Пченицата е особено чувствителна тема за потрошувачите бидејќи претставува основна суровина за голем број производи. Доколку нејзината цена се зголеми, повисоките трошоци на производителите со текот на времето би можеле да се почувствуваат кај лебот, брашното, тестенините, бисквитите, житарките и други производи направени од брашно.

Но, проблемите не завршуваат кај пченицата. И производството на овошје и зеленчук е под силно влијание на високите температури и недостатокот на вода. За свежите производи, особено неповолните временски услови можат релативно брзо да доведат до намалена понуда, што може да предизвика зголемување на цените.

Под притисок се и млечните производи. Повисоките трошоци за енергија, сточна храна и останатите земјоделски инпути го поскапуваат производството, а дел од тие дополнителни расходи со време може да се пренесат и кон крајните потрошувачи.

Ситуацијата дополнително ја усложнуваат геополитичките тензии и нарушувањата во транспортот. Промените на пазарите на нафта и природен гас можат да ги зголемат трошоците за земјоделците, бидејќи горивото, транспортот и ѓубривата се тесно поврзани со цената на енергијата.

Посебно внимание се посветува и на ризиците поврзани со транспортните рути низ Ормускиот теснец. Подолготрајните нарушувања во тој дел од светот би можеле да создадат дополнителен притисок врз глобалниот пазар на енергенси, а преку повисоките трошоци индиректно би можеле да влијаат и врз цените на храната.

Проблемот е што поскапувањето на земјоделските суровини не се пренесува веднаш и во целост на полиците. Кај свежото овошје и зеленчукот реакцијата може да биде побрза, бидејќи производството и продажбата се одвиваат во пократок временски период.

Кај преработената храна процесот обично е побавен. Производителите располагаат со одредени залихи, однапред договорени набавки и различни трошоци за производство, пакување и дистрибуција. Поради тоа, промените на светските пазари можат да стигнат до потрошувачите со задоцнување.

Според актуелните проценки, посилниот притисок кај свежата храна би можел да се почувствува во текот на есента, додека кај преработените производи ефектите би можеле да станат поизразени неколку месеци подоцна.

Дополнителен сигнал за состојбата на европското земјоделство е и ревидираната прогноза за производството на пченка. COCERAL сега очекува околу 52,7 милиони тони, што е помалку од претходно предвидените 57,2 милиони тони и малку под производството од 57,4 милиони тони во претходната година.

Франција, според истата проценка, би можела да произведе околу 9,4 милиони тони пченка, што би претставувало најслаб резултат за оваа култура во земјата во повеќе од 20 години.

Сите овие показатели укажуваат дека цените на храната во наредниот период ќе зависат од комбинација на фактори. Временските услови, приносите, цените на енергијата и ѓубривата, состојбата на транспортот и геополитичките случувања ќе имаат значајна улога во тоа колку ќе чини храната на светските пазари.

Доколку прогнозите за растот на цените на земјоделските суровини се остварат, последиците постепено би можеле да стигнат и до потрошувачите. Најголем ризик во моментов имаат основните производи поврзани со житарките, но под притисок би можеле да останат и овошјето, зеленчукот и млечните производи.

За потрошувачите тоа значи дека и покрај сезонските промени во цените, факторите што влијаат врз производството на храна стануваат сè посложени. Климатските екстреми и глобалните економски и геополитички потреси веќе не се одвоени проблеми, туку сè почесто се спојуваат и создаваат нови ризици за стабилноста на пазарот на храна.