Цените растат, економијата забавува, а работата станува понесигурна: Што е стагфлација и зошто сите се плашат од неа?

Стагфлацијата е еден од најнепријатните можни економски сценарија. Граѓаните се соочуваат со сè повисоки цени, додека економијата истовремено забавува, компаниите стануваат повнимателни со инвестициите, а новите работни места стануваат сè потешки за пронаоѓање. Најголемиот проблем е што во таква ситуација приходите не мора да растат со исто темпо како трошоците.

Самото име стагфлација е создадено од спојот на два збора – стагнација и инфлација. Со други зборови, станува збор за состојба во која економската активност стагнира или расте многу бавно, додека цените продолжуваат да се зголемуваат.

За обичниот граѓанин, ова е една од најлесно препознатливите, но и најтешките економски ситуации. Сметките се повисоки, храната поскапува, трошоците за домување и транспорт растат, а во исто време платата може да стагнира или да расте многу побавно од цените.

Проблемот не завршува тука. Кога луѓето имаат сè помалку расположливи средства, почнуваат да ја намалуваат потрошувачката. Тоа директно се одразува врз компаниите, кои можат да бележат послаб промет, да ги одложуваат инвестициите и да бидат повнимателни при нови вработувања.

Така се создава маѓепсан круг. Високите трошоци го притискаат населението, слабата потрошувачка ги притиска компаниите, а забавувањето на економијата дополнително го отежнува растот на платите и вработувањето. И покрај сето тоа, цените можат да продолжат да растат.

Токму ова ја прави стагфлацијата толку опасна. Вообичаено, кога економијата забавува, притисокот врз цените може да се намали. Кај стагфлацијата тоа не се случува нужно. Економијата може да биде слаба, а граѓаните сепак да плаќаат сè поскапо.

Причините за појавата можат да бидат различни. Еден од најпознатите механизми е наглото поскапување на енергијата и суровините. Кога производството станува поскапо, компаниите се соочуваат со поголеми трошоци. Дел од нив се обидуваат да ги префрлат врз потрошувачите преку повисоки цени, додека други го намалуваат производството или ги одложуваат плановите за проширување.

Ако истовремено потрошувачката слабее, економијата може да почне да забавува. На тој начин се добива комбинација што е тешка за решавање – инфлација без доволно економски раст.

Посебно чувствителна е ситуацијата на пазарот на трудот. Кога компаниите не се сигурни во идната побарувачка, обично стануваат повнимателни со вработувањето. Наместо да отвораат нови позиции, можат да го одложат проширувањето, да ги намалат трошоците или да ги ограничат инвестициите.

За работниците тоа значи помалку можности за промена на работното место и послаба позиција при преговори за повисока плата. Дури и оние што имаат стабилно вработување можат да почувствуваат дека нивната куповна моќ постепено се намалува.

Тука се појавува уште една важна разлика – номиналната и реалната плата не се исто. Ако платата се зголеми за пет проценти, а цените пораснат за осум проценти, работникот формално добива повеќе пари, но реално може да купи помалку.

Токму затоа граѓаните понекогаш имаат чувство дека и покрај зголемувањето на платите живеат потешко. На хартија приходот е поголем, но трошоците растат уште побрзо.

Сличен притисок се чувствува и кај штедењето. Кога инфлацијата е висока, парите со текот на времето ја губат куповната моќ. Ако приходите истовремено растат бавно, граѓаните имаат сè помал простор за издвојување средства за иднината.

Поради тоа, во периоди на економска несигурност домаќинствата често ги одложуваат поголемите купувања, повнимателно го планираат буџетот и се обидуваат да ги намалат непотребните трошоци.

Стагфлацијата не треба да се меша со рецесијата. Рецесијата се однесува на значително намалување на економската активност, додека стагфлацијата подразбира истовремено присуство на слаб економски раст или стагнација и висока инфлација. Можно е економијата да биде во рецесија без висока инфлација, исто како што може да има висока инфлација додека економијата сè уште расте.

Најпознатиот историски пример е периодот од 1970-тите, кога повеќе развиени економии се соочија со комбинација од висока инфлација, слаб економски раст и проблеми на пазарот на трудот. Големите потреси на пазарот на нафта дополнително ги зголемија трошоците за енергија и производство и покажаа колку брзо надворешен шок може да се прелее врз целата економија.

Од перспектива на граѓаните, можеби наједноставниот начин да се разбере стагфлацијата е преку секојдневниот живот. Замислете домаќинство чии приходи речиси не се менуваат, додека храната, струјата, горивото, киријата и останатите трошоци постојано растат. Во исто време, лицето кое сака да најде подобро платена работа забележува дека компаниите сè поретко вработуваат и дека понудите се помалку.

Тогаш проблемот не е само во инфлацијата. Проблемот е што во исто време станува потешко и да се зголемат приходите.

Токму затоа стагфлацијата е еден од најтешките предизвици за економските политики. Ако властите преземат мерки за намалување на инфлацијата, тие можат дополнително да ја забават економската активност. Од друга страна, ако премногу се стимулира економијата, можно е да се создаде дополнителен притисок врз цените.

Нема едноставен рецепт што веднаш ги решава двата проблема.

За граѓаните, пак, стагфлацијата има многу едноставен превод: животот станува поскап токму во моментот кога е потешко да се заработи повеќе.

Затоа стагфлацијата не е само економски термин од учебниците. Таа е состојба што директно се чувствува во продавницата, на сметките, на пазарот на трудот и во домашниот буџет. Кога цените растат, а економијата и платите не можат да го следат тој раст, стандардот на граѓаните е ставен под двоен притисок.