Македонскиот пазар на недвижности се соочува со необична состојба. Додека голем број граѓани, особено млади луѓе и семејства, со години се обидуваат да обезбедат сопствен дом, илјадници станови низ државата остануваат ненаселени. И покрај тоа, цените на недвижностите продолжуваат да претставуваат сериозна финансиска пречка за купувачите, а станбените кредити за многумина се единствениот начин да дојдат до сопствено живеалиште.

Дополнителни промени на пазарот се очекуваат од 1 декември 2026 година, кога стапуваат во сила построги правила за кредитирање на граѓаните што купуваат втор или дополнителен стан. Новите ограничувања би можеле да влијаат врз инвестициската побарувачка за недвижности, но останува неизвесно дали ќе придонесат и за намалување на цените.

Според проценка наведена во анализа на регионалниот економски медиум IntelliNews, во Македонија има приближно 60.000 ненаселени станови. Оваа бројка го отвора прашањето зошто толку голем број недвижности не се користат за постојано живеење во период кога купувањето стан станува сè поголем предизвик.

Сепак, податокот треба внимателно да се толкува. Станува збор за проценка од медиумска анализа, а не за нов официјален попис на станбениот фонд. Исто така, фактот дека одреден стан е ненаселен не значи дека неговиот сопственик сака да го продаде или да го издаде.

Дел од недвижностите се користат повремено, други се наследени или се чуваат како долгорочна инвестиција, а одреден број се наоѓаат во населени места каде што побарувачката за домување е ограничена. Поради тоа, бројот на празни станови сам по себе не е доволен показател за реалната понуда на пазарот.

Особено значајна е разликата меѓу состојбата во Скопје и во останатите делови од Македонија. Додека во главниот град интересот за купување недвижности останува изразен, во помалите градови и руралните средини пазарните услови можат да бидат сосема поинакви.

Стан што со години стои празен во населено место од кое населението се иселува не може да ја задоволи побарувачката на семејство што бара живеалиште во Скопје. Токму затоа високата бројка на ненаселени недвижности не мора автоматски да предизвика намалување на цените во најбараните населби.

Во изминатите години, купувањето станови во Македонија не беше мотивирано исклучиво од потребата за домување. За дел од граѓаните, недвижностите претставуваат начин за зачувување на заштедите, особено во услови на инфлација и неизвесност на финансиските пазари.

Становите се купуваат и со намера да се издаваат, да се препродадат по повисока цена или едноставно да останат во сопственост како долгорочен имот. Ваквото однесување може да ја зголеми побарувачката, особено во атрактивните градски населби, каде што интересот доаѓа и од купувачи што не планираат лично да живеат во недвижноста.

За младите семејства, ова создава дополнителен предизвик. Тие на истиот пазар конкурираат со инвеститори што веќе располагаат со сопствен дом, заштеди или дополнителни извори на приходи. Во такви околности, купувачите што првпат решаваат станбено прашање можат да се најдат во понеповолна положба.

Токму во овој контекст доаѓаат новите правила за станбено кредитирање што ги воведува Народната банка. Од 1 декември се предвидуваат построги ограничувања за кредитите наменети за купување втор или дополнителен стан, со цел да се намалат ризиците од прекумерно задолжување.

Една од најзначајните промени се однесува на максималниот рок за отплата. За купувачите што земаат кредит за дополнителна недвижност, дозволениот рок се скратува од 30 на 25 години.

Иако разликата од пет години на прв поглед не изгледа голема, таа може значително да влијае врз месечните обврски. Кога истиот износ на кредит треба да се врати за пократок период, месечната рата е повисока, доколку останатите услови се непроменети.

Построги стануваат и ограничувањата поврзани со односот меѓу приходите на кредитобарателот и неговите месечни кредитни обврски. Кај денарските кредити, дозволениот однос се намалува од 50 на 45 проценти, додека кај кредитите со валутна компонента се намалува од 45 на 40 проценти.

Ова практично значи дека банките ќе треба да применуваат построги критериуми при проценувањето колкав дел од приходите на клиентот може да биде наменет за отплата на долгови.

На пример, лице со месечни приходи од 60.000 денари, според новиот лимит од 45 проценти за денарски кредит, би можело да има вкупни месечни кредитни обврски до 27.000 денари, доколку ги исполнува и останатите услови. Претходниот лимит од 50 проценти дозволуваше обврски до 30.000 денари.

Разликата може да биде пресудна за граѓаните што веќе отплаќаат други кредити или имаат ограничени месечни приходи. За нив, новите правила би можеле да значат помал износ на одобрен кредит или потреба од поголемо сопствено учество.

Сепак, за купувачите што првпат го решаваат своето станбено прашање и ги исполнуваат пропишаните услови, останува поповолен третман. За оваа категорија е предвидена можност за отплата до 30 години и минимално сопствено учество од 10 проценти.

Разликата меѓу двете категории најдобро се забележува преку конкретен пример.

Доколку станот чини 100.000 евра, купувач што ги исполнува условите за прво сопствено живеалиште би можел да обезбеди 10.000 евра сопствени средства и да побара станбен кредит за преостанатите 90.000 евра.

За граѓанин што купува втор или дополнителен стан, минималното сопствено учество изнесува 25 проценти. Во истиот пример, тоа значи дека купувачот треба да располага со најмалку 25.000 евра, додека преостанатите 75.000 евра би можеле да се финансираат преку кредит.

Разликата во потребните сопствени средства изнесува 15.000 евра. За дел од купувачите, особено оние што планираат инвестиција со ограничена заштеда, ова може да биде доволна причина да го одложат купувањето.

Дополнително, пократкиот рок за отплата и построгите ограничувања во однос на приходите можат да го намалат бројот на граѓани што ќе ги исполнуваат условите за задолжување.

Но тоа не значи дека банките автоматски ќе одобруваат кредити на сите што располагаат со минималното учество. И понатаму ќе се проценуваат редовноста и висината на приходите, постојните задолжувања, вредноста на недвижноста и вкупната кредитоспособност на клиентот.

Новите правила би можеле најсилно да влијаат врз купувачите што се потпираат на банкарско финансирање за да стекнат дополнителна недвижност. Тоа особено се однесува на граѓаните што купуваат станови со намера да ги издаваат или подоцна да ги препродадат.

Доколку дел од овие купувачи се повлечат од пазарот, побарувачката би можела постепено да ослаби. Но дали тоа ќе биде доволно за да се намалат цените, ќе зависи од бројот на купувачи што навистина ќе се откажат, како и од подготвеноста на продавачите да ги променат своите очекувања.

Важна е и улогата на купувачите што располагаат со готовина. Граѓаните што можат да купат стан без кредит нема директно да бидат погодени од ограничувањата за станбено задолжување.

Поради тоа, доколку на одредени локации продолжи да постои силна побарувачка од купувачи со сопствени средства, цените можат да останат високи и покрај построгите кредитни услови.

Особено неизвесна е состојбата во Скопје, каде што пазарот на недвижности не функционира еднакво во сите населби. Локацијата, квалитетот на градбата, пристапот до јавни услуги, паркинг-просторот и инфраструктурата имаат големо влијание врз интересот на купувачите.

Стан во атрактивна населба, во квалитетно изградена зграда и со функционален распоред, може да задржи висока цена дури и во период на намалена пазарна активност. Од друга страна, недвижностите на помалку барани локации би можеле да бидат почувствителни на промените во побарувачката.

Поради тоа, не треба да се очекува дека евентуалната корекција на цените би се случувала истовремено и со ист интензитет на целиот пазар.

Едно од можните сценарија е новите правила најпрво да предизвикаат намалување на бројот на трансакции. Купувачите што зависат од кредити би можеле да ги одложат своите планови, додека продавачите извесен период би продолжиле да ги бараат претходно поставените цени.

Во таква ситуација, становите можат подолго да остануваат на продажба без веднаш да се забележи значително намалување на огласените цени.

Дури и кога пазарната активност слабее, продавачите не секогаш се подготвени веднаш да ги намалат барањата. Особено ако немаат итна потреба од пари, тие можат да одлучат да чекаат подолг период за купувач што ќе ја прифати понудената цена.

Затоа, бројот на продадени станови, времето потребно за продажба и разликата меѓу огласените и реализираните цени ќе бидат важни показатели за идните движења.

За младите семејства, поповолните кредитни услови претставуваат одредено олеснување, но не го решаваат целосно проблемот со достапноста на домувањето.

Дури и со минимално учество од 10 проценти, купувањето стан бара значителна почетна заштеда. За недвижност од 100.000 евра, тоа се најмалку 10.000 евра сопствени средства, без да се земат предвид дополнителните трошоци поврзани со купувањето, опремувањето и евентуалното реновирање.

За млад човек што штеди од просечни месечни приходи, собирањето ваква сума може да трае со години. Доколку во меѓувреме цените на становите растат побрзо од неговата заштеда, можноста за купување сопствен дом дополнително се оддалечува.

Проблемот не завршува со обезбедувањето на учеството. Станбениот кредит претставува долгорочна финансиска обврска што може да трае две или три децении. Во тој период, семејството треба да располага со доволно приходи не само за отплата на ратата, туку и за покривање на редовните животни трошоци.

Затоа вистинската достапност на недвижностите не може да се оценува само според можноста да се добие кредит. Подеднакво важно е колкав дел од месечните приходи останува на располагање по плаќањето на сите обврски.

Во поширока економска смисла, новите ограничувања можат да имаат и превентивна улога. Со намалување на можноста за прекумерно задолжување при купување дополнителни станови, се ограничува ризикот граѓаните да преземат финансиски обврски што би станале неодржливи при промена на нивните приходи или на условите за отплата.

Истовремено, поповолниот третман за купувачите што првпат решаваат станбено прашање создава разлика меѓу задолжувањето за сопствен дом и задолжувањето за инвестициски цели.

Сепак, влијанието на овие мерки врз цените не може однапред прецизно да се предвиди. Пазарот на недвижности зависи од повеќе фактори, меѓу кои новата станбена изградба, приходите на населението, миграцијата, трошоците за градење и интересот за инвестирање во недвижности.

Особено важно ќе биде дали во наредниот период ќе се зголеми бројот на станови што навистина се нудат за продажба или издавање. Големиот број ненаселени недвижности не може да влијае врз цените доколку тие останат надвор од активниот пазар.

Во Македонија, станот и понатаму има двојна улога. За едни претставува основна животна потреба и најважна семејна инвестиција, додека за други е начин за зачувување и зголемување на капиталот.

Токму судирот меѓу овие две потреби го прави пазарот особено чувствителен. Додека едни купувачи бараат место за живеење, други гледаат можност за долгорочна заработка, а нивните одлуки заеднички влијаат врз побарувачката и цените.

Со стапувањето во сила на новите кредитни правила од 1 декември, македонскиот пазар на недвижности влегува во период во кој ќе се тестира влијанието на построгото финансирање врз инвестициската побарувачка.

Можно е дел од купувачите да станат повнимателни, бројот на трансакции да се намали, а продажбата на одредени станови да трае подолго. Но нагло и општо намалување на цените не може да се смета за извесен исход.

Најважното прашање останува дали становите во Македонија ќе станат подостапни за граѓаните што навистина имаат потреба од сопствен дом. Бидејќи пазар на кој постојат десетици илјади ненаселени станови, а младите семејства тешко можат да купат живеалиште, покажува дека проблемот не е само во бројот на изградени недвижности, туку и во нивната локација, цена и достапност.

Дали новите мерки ќе придонесат за подобра рамнотежа меѓу понудата и побарувачката ќе стане појасно во текот на наредните месеци. Дотогаш, за многу граѓани сопствениот стан ќе остане една од најголемите финансиски цели, но и еден од најтешките предизвици.

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *