Европа сè посериозно размислува за намалување на зависноста од американските технологии во областа на одбраната, а германската компанија Helsing подготвува нов систем што би можел да стане важен чекор во таа насока. Станува збор за софтвер заснован на вештачка интелигенција, наменет за анализа на воени информации, препознавање потенцијални цели и поддршка при донесување одлуки на бојното поле. Со овој проект германската компанија има амбиција директно да им конкурира на американските технолошки гиганти, особено на Palantir. Развојот на новата платформа доаѓа во период кога европските држави сè почесто го поставуваат прашањето колку е безбедно нивните вооружени сили да зависат од технологии што се развиваат, контролираат и одржуваат надвор од Европа. Во услови на зголемени геополитички тензии и неизвесност околу идните односи со Вашингтон, технолошката независност постепено станува едно од најважните прашања на европската одбранбена политика. Според информациите објавени од Reuters, германската одбранбена компанија Helsing планира да претстави ново софтверско решение што користи вештачка интелигенција за обработка на податоци и поддршка на воените операции. Неговата основна намена е да им помогне на вооружените сили побрзо да ги разберат случувањата на теренот и да донесуваат одлуки врз основа на голем број информации што пристигнуваат од различни извори. Во современото војување, количината на податоци што ја добиваат воените командни центри е огромна. Беспилотните летала, сателитите, радарските системи и различните сензори постојано испраќаат информации за движењето на единиците, состојбата на теренот и можните закани. Предизвикот повеќе не е само како да се соберат овие информации, туку како тие доволно брзо да се анализираат и да се претворат во корисни проценки. Токму во овој процес вештачката интелигенција добива сè поголемо значење. Напредните алгоритми можат да обработуваат големи количини податоци, да препознаваат одредени обрасци и да им помогнат на воените аналитичари да ги издвојат информациите што бараат непосредно внимание. Helsing сака да понуди европска алтернатива за ваквите задачи, со посебен акцент на независноста на корисниците и контролата врз чувствителните воени информации. Компанијата смета дека вооружените сили мора да ја задржат способноста самостојно да спроведуваат извидувачки активности, да ги проценуваат ризиците и да донесуваат одлуки дури и во услови на голема неизвесност. Според овој пристап, технолошката предност не треба да создава нова зависност од надворешни компании или држави. Главниот конкурент на кој е насочена германската иницијатива е Palantir, американска компанија специјализирана за анализа на податоци и развој на софтвер за државни институции, разузнавачки служби и вооружени сили. Нејзиниот систем Maven Smart System веќе се користи во американските воени структури, во командни центри на NATO и во одредени земји членки на Алијансата. Платформата е развиена за поврзување и анализа на различни извори на информации, со цел да им помогне на воените команданти да добијат појасна слика за ситуацијата на теренот. Ваквите системи стануваат особено важни во операции во кои времето за реакција е ограничено. Наместо воените аналитичари рачно да прегледуваат голем број снимки, извештаи и податоци, софтверот може да помогне во нивното организирање и побрзо препознавање на релевантните информации. Сепак, користењето американски технологии во европските вооружени сили отвора и прашања што не се исклучиво технички. Во центарот на дискусијата се контролата врз податоците, можноста за независно функционирање и ризикот од политички одлуки што би можеле да влијаат врз пристапот до одредени системи. Загриженоста дополнително се зголеми по повторените изјави на американскиот претседател Доналд Трамп во врска со можноста САД да се повлечат од NATO. Иако ваквите политички пораки не значат автоматска промена на воените односи, тие ја поттикнаа дебатата за тоа колку Европа треба да се потпира на американската поддршка во долгорочните одбранбени планови. За европските држави, зависноста од странски софтвер може да биде особено чувствителна кога станува збор за системи што се користат при воено планирање и управување со операции. Доколку пристапот до одредена технологија зависи од одлуките на надворешен добавувач, тоа може да создаде дополнителна неизвесност во кризна ситуација. Palantir, од своја страна, ги отфрла сомнежите дека би можел еднострано да ја прекине работата на системите што ги користат неговите клиенти. Од компанијата нагласуваат дека корисниците имаат целосна оперативна контрола врз купениот софтвер и дека не постои посебен механизам со кој Palantir би можел далечински да го исклучи. Сепак, дебатата во Европа не се однесува само на постоењето или непостоењето на таков механизам. Таа го опфаќа поширокото прашање дали државите можат долгорочно да гарантираат независно функционирање на своите најважни одбранбени системи доколку зависат од технологии развиени во други земји. Војната во Украина дополнително ја истакна важноста на ова прашање. Конфликтот покажа дека современите воени операции во голема мера зависат од брза обработка на информации, постојана комуникација и поврзување на различни технолошки системи. Беспилотните летала станаа еден од најважните извори на податоци од бојното поле. Тие овозможуваат набљудување на движењата на противничките сили, процена на состојбата на теренот и следење на промените во речиси реално време. Но големата количина снимки и други информации создава дополнителен притисок врз воените аналитичари. Затоа системите засновани на вештачка интелигенција се разгледуваат како начин за забрзување на обработката на податоците и подобрување на ситуациската свесност. Во вакви услови, технологијата не е само дополнителна алатка, туку станува дел од основната инфраструктура на воените операции. Нејзината недостапност може да влијае врз комуникацијата, координацијата и способноста за навремено реагирање. Еден од примерите што ја зголемија европската загриженост е поврзан со сателитската комуникациска мрежа Starlink, која има значајна улога во украинските воени комуникации. Според објавените информации, ограничувањата на брзината кај одредени терминали на Starlink во Украина минатиот месец создале потешкотии при операциите насочени кон пресретнување руски беспилотни летала. Поради нарушените комуникациски можности, дел од планираните активности биле откажани. Овој случај повторно го отвори прашањето колку една армија може да биде ранлива кога важни оперативни способности зависат од инфраструктура врз која нема целосна контрола. Иако сателитските комуникации и софтверот за воена анализа имаат различни функции, заедничко им е тоа што претставуваат критични технолошки ресурси. Без нив, современите вооружени сили можат да се соочат со сериозни ограничувања во извршувањето на задачите. Дополнителна загриженост во Европа предизвикаа и американските ограничувања за пристап до одредени напредни модели за вештачка интелигенција. Во јуни, администрацијата на Доналд Трамп презела мерки со кои, повикувајќи се на националната безбедност, бил ограничен пристапот на лица што не се жители на САД до напредните модели Mythos и Fable на компанијата Anthropic. Како последица на овие мерки, Anthropic привремено го прекинала пристапот до засегнатите модели на глобално ниво. Иако ограничувањата биле укинати подоцна истиот месец, настанот предизвикал реакции кај европските законодавци. За дел од нив, ова било предупредување дека пристапот до важни технолошки ресурси може да се промени многу брзо како резултат на политички и безбедносни одлуки. Таквите случувања ја засилуваат потребата Европа да развива сопствени капацитети во областите што се сметаат за стратегиски важни. Покрај воената опрема и производството на оружје, во оваа категорија сè почесто се вклучуваат и софтверот, вештачката интелигенција, комуникациските мрежи и обработката на податоци. Токму во овој контекст се појавува новиот проект на Helsing. Германската компанија сака да покаже дека Европа може да развива напредни воени софтверски системи што ќе бидат конкурентни на американските решенија. За разлика од традиционалните одбранбени проекти, кај кои најголемото внимание е насочено кон физичката опрема, современите воени технологии сè повеќе се потпираат на софтверски способности. Вредноста на една платформа не зависи само од нејзината конструкција, туку и од тоа колку брзо може да ги обработува информациите и да се приспособува на новите услови. Развојот на вакви системи, сепак, бара повеќе од напредни алгоритми. Неопходни се пристап до квалитетни податоци, сигурна инфраструктура, соодветна заштита од киберзакани и можност за поврзување со постојната воена опрема. Особено важно е системите да функционираат сигурно во услови на прекината комуникација, ограничен пристап до информации или намерни обиди за електронско попречување. Воените одлуки често се носат врз основа на нецелосни или противречни податоци, поради што вештачката интелигенција мора да се користи со внимателна процена на нејзините ограничувања. Алгоритмите можат да помогнат при анализата, но погрешно препознаена цел или неточна процена може да има сериозни последици. Затоа, сигурноста, проверливоста и човечката контрола остануваат важни прашања при развојот на ваквите технологии. Германија веќе најави дека засега нема намера да го набави системот Maven на Palantir за своите вооружени сили. Наместо тоа, германската армија планира да воведе сопствен систем заснован на вештачка интелигенција. Според најавените планови, неговото воведување треба да започне во 2027 година, додека целосната имплементација се очекува во 2028 година. Оваа одлука покажува дека германските власти ја третираат технолошката независност како долгорочна одбранбена цел. Наместо целосно да се потпрат на веќе достапно американско решение, тие сакаат да изградат сопствени способности што ќе можат да ги контролираат и развиваат во согласност со националните потреби. Сепак, најавата за германски систем не значи дека токму платформата на Helsing веќе е избрана за негово воведување. Новиот производ ќе мора да ги покаже своите способности и да се соочи со конкуренцијата на пазарот на одбранбени технологии. Успехот на Helsing ќе зависи од тоа дали ќе успее да понуди сигурно решение што може да се интегрира со постојните воени системи и да ги исполни строгите барања на вооружените сили. Во поширока смисла, германската иницијатива е дел од европските напори за поголема стратегиска автономија. Државите сè повеќе сфаќаат дека одбранбената независност не се мери само според бројот на тенкови, авиони или артилериски системи, туку и според способноста самостојно да се управува со информациите и технологиите што ги поврзуваат. Ова не мора да значи прекинување на соработката со американските компании. САД и понатаму остануваат еден од најважните одбранбени партнери на европските држави, а заедничките технолошки стандарди се значајни за функционирањето на NATO. Но развојот на сопствени европски решенија би можел да им овозможи на државите поголем избор, подобра преговарачка позиција и помала зависност од еден добавувач. За европската технолошка индустрија, ваквите проекти отвораат и нови деловни можности. Зголемените инвестиции во одбраната создаваат простор за компании што развиваат софтвер, вештачка интелигенција, сензори и комуникациски технологии. Helsing се обидува да се позиционира токму на пресекот меѓу овие области, во период кога европските влади бараат начини да ја зајакнат сопствената технолошка и воена инфраструктура. Конкуренцијата со Palantir затоа не е само натпревар меѓу две компании за продажба на софтвер. Таа претставува дел од многу поширока промена во начинот на кој државите размислуваат за безбедноста, контролата врз податоците и зависноста од глобалните технолошки гиганти. Во иднина, способноста за брзо собирање, анализа и користење информации може да биде подеднакво важна како и располагањето со современо вооружување. Државите што немаат контрола врз ваквите технологии ризикуваат да зависат од одлуки донесени надвор од нивните институции. Токму затоа германскиот проект привлекува внимание и надвор од одбранбената индустрија. Тој го отвора прашањето дали Европа може да изгради сопствена технолошка основа за современото војување и истовремено да ја задржи соработката со своите сојузници. Доколку Helsing успее да развие конкурентен и сигурен систем, тоа би можело да претставува значаен чекор кон поголема европска независност во областа на воената вештачка интелигенција. Во свет во кој информациите стануваат еден од најважните ресурси за националната безбедност, контролата врз технологијата што ги обработува повеќе не е само економско прашање. Таа постепено станува составен дел од државниот суверенитет и способноста за самостојно донесување одлуки. Навигација на напис Nvidia ги потресе берзите, Microsoft го запре работењето на компании – колку е ранлив светот што зависи од неколку технолошки гиганти? Вештачката интелигенција троши и до 180 пати повеќе енергија на одредени јазици отколку на англиски – што покажува новото истражување?