Американските берзи повторно се соочуваат со силни потреси, а неизвесноста меѓу инвеститорите станува сè поизразена. По остриот пад на водечките берзански индекси, вниманието на финансиските пазари се насочува кон компаниите против чии акции се отворени најголем број таканаречени кратки позиции. Додека дел од инвеститорите се обидуваат да ги заштитат своите портфолија од дополнителни загуби, други гледаат можност да заработат токму од намалувањето на цените. Според податоците објавени од Bloomberg Adria, американскиот индекс S&P 500 во четвртокот забележал пад од 4,4 проценти, додека технолошкиот Nasdaq изгубил 5,5 проценти од својата вредност. Станува збор за едни од најизразените дневни падови во последната година и пол, при што особено биле погодени компаниите поврзани со развојот на вештачката интелигенција. Ваквите движења повторно го отвораат прашањето колку се одржливи високите пазарни вреднувања на американските компании и дали инвеститорите стануваат повнимателни во однос на идните очекувања. Во периоди на силна нестабилност, посебно внимание привлекуваат таканаречените short позиции, преку кои пазарните учесници се обидуваат да остварат добивка доколку цената на одредена акција се намали. За разлика од класичното инвестирање, при кое се купуваат акции со очекување нивната вредност да порасне, кратката продажба функционира во спротивна насока. Инвеститорот позајмува акции, ги продава по тековната пазарна цена и се надева дека подоцна ќе може да ги купи поевтино. Откако ќе ги врати позајмените акции, разликата меѓу продажната и куповната цена може да претставува негова заработка, намалена за трошоците на трансакцијата. На пример, доколку инвеститор продаде позајмена акција за 100 долари, а подоцна ја купи за 80 долари, разликата од 20 долари претставува потенцијална добивка пред трошоците. Но доколку цената наместо да падне порасне на 130 долари, инвеститорот ќе мора да ја купи по повисока цена и ќе претрпи загуба од 30 долари, исто така без да се пресметаат дополнителните трошоци. Токму затоа кратката продажба се смета за една од поризичните стратегии на финансиските пазари. Додека инвеститорот што купил акција вообичаено може да ја изгуби најмногу вложената сума, кај кратката продажба потенцијалната загуба теоретски нема горна граница. Цената на акцијата може да расте многу повеќе од првичните очекувања, а инвеститорот и понатаму има обврска да ја врати позајмената хартија од вредност. Во вакви околности, еден од најследените показатели е short interest, односно бројот на акции што се продадени на кратко, а позициите сè уште не се затворени. Овој показател им помага на инвеститорите да проценат колку пазарни учесници се позиционирани за можен пад на одредена компанија. Особено внимание привлекува уделот на кратките позиции во однос на акциите што се во слободен промет. Станува збор за таканаречениот free float, односно акции што се достапни за тргување на пазарот, наместо да бидат задржани во долгорочна сопственост на одредени акционери или други ограничени категории. Кога голем процент од слободно достапните акции е продаден на кратко, тоа може да укажува на изразен песимизам кај дел од инвеститорите. Но таквиот податок не значи дека падот е неизбежен, ниту дека сите пазарни учесници имаат негативно мислење за компанијата. Меѓу компаниите што се издвојуваат според овој показател е Fox. Според објавените информации, повеќе од една четвртина од нејзините акции во слободен промет се опфатени со отворени кратки позиции. Тоа претставува висок удел и покажува дека значителен број пазарни учесници имаат финансиски позиции што би добиле вредност доколку цената на акциите се намали. Сепак, високиот short interest сам по себе не открива зошто инвеститорите се одлучиле за таква стратегија. Причините можат да бидат различни, од сомнежи во идните деловни резултати и процена дека акцијата е преценета, до посложени стратегии за заштита на други инвестиции. Затоа не е правилно секоја кратка позиција автоматски да се толкува како директен облог против иднината на компанијата. Пазарните учесници често користат кратки продажби и како дел од пошироки инвестициски стратегии. На пример, одреден фонд може да има долги позиции во една компанија, а кратки позиции во друга компанија од истиот сектор, настојувајќи да заработи од разликата во нивните перформанси. Во таков случај, високата изложеност на кратки позиции не мора да значи дека фондот очекува општ берзански пад. Посебно интересен е примерот на Nvidia, една од најзначајните компании во глобалниот развој на вештачката интелигенција. Според податоците наведени во анализата, повеќе од 301 милион акции на Nvidia се продадени на кратко. На прв поглед, ова е огромна бројка што може да создаде впечаток дека голем дел од инвеститорите очекуваат пад на компанијата. Но при толкувањето на ваквите податоци мора да се земе предвид вкупниот број акции на компанијата и нивната достапност на пазарот. Големите корпорации имаат многу повеќе издадени акции од помалите компании, па затоа и апсолутниот број кратки позиции може да биде значително поголем без нивниот процентуален удел да биде особено висок. Токму тука се гледа разликата меѓу Nvidia и Fox. Кај Fox вниманието го привлекува високиот процент од акциите во слободен промет што се продадени на кратко, додека кај Nvidia се издвојува големиот апсолутен број такви акции. Овие два показатела не се идентични и не треба да се користат како директна споредба на пазарниот песимизам. Nvidia има посебно значење за берзанските движења бидејќи е тесно поврзана со очекувањата за идниот развој на вештачката интелигенција. Во последните години инвеститорите вложуваа огромни средства во компании што произведуваат чипови, развиваат AI модели или градат дата-центри. Таквите инвестиции се темелат на очекувањето дека побарувачката за напредна компјутерска инфраструктура ќе продолжи да расте. Но високите очекувања носат и зголемена чувствителност на разочарувања. Доколку инвеститорите проценат дека растот на приходите нема да биде доволен за да ги оправда високите цени на акциите, може да следува нагло прилагодување на нивната вредност. Ова е една од причините поради кои технолошките компании често бележат силни движења во периоди на зголемена пазарна неизвесност. Истовремено, присуството на голем број кратки позиции може да создаде услови и за спротивно движење. На финансиските пазари оваа појава е позната како short squeeze, односно ситуација во која растот на цената ги принудува инвеститорите со кратки позиции да ги купуваат акциите за да ги ограничат своите загуби. Кога голем број инвеститори истовремено се обидуваат да ги затворат кратките позиции, нивните купувања создаваат дополнителна побарувачка. Тоа може уште повеќе да ја зголеми цената на акцијата и да предизвика нов бран затворање позиции. На тој начин, растот може да се забрза за релативно краток временски период. Оваа појава покажува зошто високото ниво на кратки позиции не претставува само сигнал за можен пад. Во одредени околности, тоа може да биде и фактор што придонесува за нагло поскапување на акцијата. Сепак, за да се случи вакво сценарио, потребни се дополнителни услови, како зголемена побарувачка, ограничена достапност на акции или позитивни информации што ги менуваат очекувањата на инвеститорите. Затоа компанија со висок short interest не треба автоматски да се смета за добра инвестициска можност. Високиот удел на кратки позиции може да биде резултат на реални финансиски проблеми, слаби деловни резултати или сериозни ризици за идното работење. Доколку негативните очекувања се остварат, цената може дополнително да падне, без оглед на можноста за краткотраен раст. Инвеститорите што ги следат ваквите показатели обично ги разгледуваат и финансиските извештаи, задолженоста, профитабилноста, паричните текови и пазарното вреднување на компанијата. Само преку поширока анализа може да се процени дали кратките позиции укажуваат на оправдана загриженост или на пазарно расположение што потенцијално може да се промени. Дополнителен показател е бројот на денови што теоретски би биле потребни за затворање на кратките позиции при просечниот дневен обем на тргување. Оваа мерка, позната како days to cover, помага да се процени колку лесно инвеститорите би можеле да ги откупат позајмените акции доколку одлучат да ги затворат своите позиции. Колку е поголем овој показател, толку потенцијално потешко може да биде брзото затворање на голем број кратки позиции без влијание врз пазарната цена. Сепак, станува збор за приближна мерка што се темели на историскиот обем на тргување, а не за сигурна прогноза за идните движења. Во период на силни берзански падови, ваквите показатели добиваат дополнително внимание бидејќи инвеститорите се обидуваат да откријат каде се концентрирани најголемите ризици. Но пазарните движења често се резултат на повеќе фактори што дејствуваат истовремено, вклучувајќи ги каматните стапки, економските очекувања, корпоративните резултати и промените во глобалното расположение кон ризикот. Падот на S&P 500 и Nasdaq покажува колку брзо може да се промени атмосферата на американските берзи. Кога цените растат, инвеститорите често се подготвени да платат повисоки износи за компании од кои очекуваат силен развој. Но кога ќе се појави неизвесност, истите очекувања можат да бидат преиспитани, а пазарните вреднувања нагло да се намалат. Ова е особено изразено во секторите што привлекуваат големи инвестиции поради нови технологии. Вештачката интелигенција несомнено создава нови деловни можности, но не секоја компанија што е поврзана со оваа индустрија мора да оствари резултати што ќе ги оправдаат очекувањата на инвеститорите. Разликата меѓу технолошкиот потенцијал и реалната заработка станува клучна при проценувањето на вредноста на акциите. За помалите инвеститори, кратките продажби можат да изгледаат како привлечна можност за заработка во период кога берзите паѓаат. Сепак, ваквите стратегии бараат значително искуство, внимателно управување со ризикот и разбирање на механизмите на пазарот. Дури и кога инвеститорот правилно ќе процени дека одредена акција е преценета, не може со сигурност да предвиди кога нејзината цена ќе почне да се намалува. Времето е особено важен фактор кај кратките позиции. Инвеститор може да има оправдано негативно мислење за одредена компанија, но доколку нејзината акција продолжи да расте подолг период, трошоците и потенцијалните загуби можат да станат значителни. Поради тоа, точната процена на вредноста не е секогаш доволна за успешна кратка продажба. Од друга страна, високото ниво на кратки позиции понекогаш привлекува инвеститори што очекуваат спротивно сценарио. Тие бараат компании кај кои негативните очекувања можеби се претерани и каде што позитивни деловни вести би можеле да предизвикаат нагло менување на пазарното расположение. Но ваквиот пристап исто така носи висок ризик, бидејќи нема гаранција дека очекуваниот пресврт навистина ќе се случи. За македонските граѓани што инвестираат на странските финансиски пазари, следењето на кратките позиции може да биде корисно како дополнителен извор на информации. Американските акции се меѓу најследените финансиски инструменти во светот, а компаниите како Nvidia имаат големо влијание врз глобалните технолошки и инвестициски трендови. Сепак, одлуките за вложување не треба да се темелат исклучиво на тоа дали голем број инвеститори очекуваат пад. Особено важно е да се прави разлика меѓу пазарното расположение и вистинската финансиска состојба на компанијата. Високиот short interest може да открие дека постои значителна недоверба, но не објаснува автоматски дали таа недоверба е оправдана. За тоа се потребни анализа на деловните резултати, процена на ризиците и разбирање на секторот во кој работи компанијата. Последните движења на американските берзи покажуваат дека инвеститорите се соочуваат со период на зголемена неизвесност. Додека едни се обидуваат да ги ограничат загубите, други преку кратки позиции бараат можност да заработат од падот на цените. Во исто време, големата концентрација на вакви позиции може да создаде услови за ненадејни и силни движења во спротивна насока. Примерите на Fox и Nvidia покажуваат дека зад поимот „најшортирани акции“ можат да стојат различни пазарни ситуации. Кај едната компанија се издвојува високиот процент на акции продадени на кратко, додека кај другата вниманието го привлекува големиот апсолутен број кратки позиции. За правилно толкување на овие податоци неопходно е да се земат предвид големината на компанијата, бројот на акции во слободен промет и поширокиот финансиски контекст. На крајот, кратките позиции претставуваат важен дел од функционирањето на современите финансиски пазари, но не се непогрешлив показател за идните цени. Тие можат да укажуваат на сериозна загриженост, да служат како средство за заштита од ризик или да создадат услови за нагли пазарни пресврти. Токму затоа, во период на силни берзански падови, најважно е инвеститорите да разберат не само каде се концентрирани обложувањата на пад, туку и што навистина стои зад нив. Навигација на напис Од љубовна афера до прашање за националната безбедност: Што се случува со шефот на Nvidia? Плати од 100.000 денари во Македонија, но и работници далеку под просекот: Каде се заработува најмногу?