Светскиот поредок што со децении се потпираше врз американското политичко, економско и воено влијание минува низ период на длабока неизвесност. Војните, трговските конфликти и нарушените односи меѓу традиционалните сојузници создаваат меѓународна средина во која дури и најблиските партнери на Соединетите Американски Држави почнуваат да ја преиспитуваат својата зависност од Вашингтон. Во центарот на овие промени се наоѓа Доналд Трамп, чија желба за големи историски достигнувања сè почесто се судира со сложената реалност на глобалната политика. Трамп го започна својот нов претседателски мандат со амбиција да ја зацврсти американската моќ, да ги промени меѓународните трговски односи и да постигне дипломатски резултати што би го издвоиле од неговите претходници. Неговата политика се темели на уверувањето дека САД предолго ги финансирале безбедноста и економскиот напредок на други држави, додека сопствените интереси биле ставани во втор план. Но сè повеќе аналитичари предупредуваат дека обидите за брзи и радикални промени можат да го ослабат токму влијанието што претседателот сака да го зајакне. Еден од најсериозните примери за ваквата противречност е војната со Иран. Шестмесечниот конфликт, наместо да донесе брзо решение и стабилизација на Блискиот Исток, предизвика нови потреси во регионот и на светските енергетски пазари. Според анализата на Bloomberg Businessweek, воените дејствија придонеле за зацврстување на позицијата на иранскиот исламски режим, додека затворањето на Ормускиот Теснец довело до силен раст на цените на нафтата. Овој теснец има исклучително значење за глобалната економија бидејќи претставува една од најважните поморски рути за транспорт на енергенси. Секое нарушување на пловидбата низ него создава притисок врз снабдувањето со нафта и природен гас, а последиците можат да се почувствуваат далеку надвор од Блискиот Исток. Повисоките цени на енергијата ги зголемуваат трошоците за транспорт, производство и живот, што дополнително ги оптоварува економиите што и онака се соочуваат со неизвесност. За американската администрација, ваквиот развој претставува сериозен политички предизвик. Воената сила може да нанесе значителна штета врз противничката инфраструктура, но тоа не значи дека автоматски ќе произведе поволен политички исход. Историјата покажува дека надворешниот притисок понекогаш може да ги зајакне властите против кои е насочен, особено кога тие успеваат да ја претстават војната како закана за националниот опстанок. Слична разлика меѓу политичките ветувања и реалните резултати се забележува и во однос на војната во Украина. Трамп претходно најавуваше дека ќе успее да го заврши конфликтот веднаш по враќањето во Белата куќа, но борбите продолжија и покрај неговите дипломатски амбиции. Ова покажува дека дури и најмоќната држава во светот има ограничена способност самостојно да ги диктира одлуките на другите учесници во меѓународните конфликти. Војната во Украина останува прашање што директно ја засега европската безбедност. За европските држави, односот на Вашингтон кон конфликтот претставува важен показател за сигурноста на американските безбедносни гаранции. Секоја промена во американските приоритети затоа предизвикува нови дебати за потребата Европа да развива поголема сопствена одбранбена способност. Токму односите со традиционалните сојузници се една од најчувствителните точки во надворешната политика на Трамп. Наместо да се потпира првенствено на долгорочните партнерства, неговата администрација често ги третира меѓународните односи како серија преговори во кои секоја страна мора да понуди непосредна корист. Ваквиот пристап може да донесе одредени краткорочни отстапки, но истовремено создава сомнежи околу стабилноста на договорите. Посебно внимание привлекуваат односите со Јужна Кореја, која со децении е еден од најважните американски безбедносни партнери во Азија. Додека Трамп во одредени моменти покажува подготвеност за приближување кон севернокорејскиот лидер Ким Џонг Ун, традиционалните сојузници се соочуваат со прашања за идната насока на американската политика. За Сеул, предвидливоста на Вашингтон е особено важна поради безбедносните ризици на Корејскиот Полуостров. Во Европа, дополнителни тензии предизвикаа изјавите и заканите поврзани со Гренланд. Територијата, која има автономен статус во рамките на Кралството Данска, поседува големо стратешко значење поради својата географска положба во Арктикот. Но американските претензии кон неа создадоа дипломатски проблем со Данска, држава што истовремено е членка на НАТО и долгогодишен партнер на САД. Прашањето за Гренланд ја надминува територијалната расправа. Тоа отвора дилема за начинот на кој најмоќната членка на НАТО се однесува кон суверенитетот и интересите на другите сојузници. Ако партнерските држави почнат да ја доживуваат американската политика како извор на притисок наместо како гаранција за стабилност, довербата во сојузот може постепено да слабее. Ниту Канада, еден од најблиските економски и политички партнери на САД, не остана надвор од конфликтите. Трговските спорови и царинските мерки ги нарушија односите меѓу двете соседни држави, чии економии се длабоко поврзани преку производството, енергетиката и трговијата. Дополнителните симболични расправии, вклучително и оние околу географските имиња, придонесоа за влошување на политичката атмосфера. Овие случувања покажуваат дека дипломатските конфликти не мора секогаш да бидат поврзани со големи безбедносни прашања за да имаат пошироки последици. Понекогаш и навидум споредни политички спорови можат да ја нарушат довербата што се градела со децении. Кога таквите несогласувања стануваат чести, сојузниците почнуваат да бараат начини да ја намалат својата изложеност на непредвидливи политички одлуки. Во економската сфера, највидливиот инструмент на Трамп се царините. Претседателот ги претставува како средство за заштита на американското производство, намалување на трговските нерамнотежи и поттикнување на компаниите да инвестираат во САД. Според неговата политичка логика, поскапиот увоз треба да ја направи домашната индустрија поконкурентна и да ја зајакне преговарачката позиција на Вашингтон. Но економските последици од царините се посложени од политичките пораки со кои тие се најавуваат. Увозните давачки вообичаено ги плаќаат компаниите што ја внесуваат стоката во земјата, а дел од дополнителните трошоци може да биде пренесен врз потрошувачите. Тоа значи дека мерките насочени кон странските производители можат истовремено да ги зголемат трошоците и за американските бизниси и домаќинства. Особено чувствителни се компаниите што зависат од меѓународни синџири на снабдување. Современото индустриско производство често вклучува компоненти што се произведуваат во повеќе држави пред да станат дел од конечниот производ. Кога царините ги поскапуваат суровините, деловите или опремата, трошоците можат да се зголемат и за американските производители што политиката треба да ги заштити. Дополнителен проблем претставуваат можните одговори од трговските партнери. Државите погодени од американските мерки можат да воведат сопствени ограничувања или да ги насочат набавките кон други пазари. На тој начин, трговскиот конфликт може да се претвори во процес во кој сите учесници се соочуваат со поголеми трошоци и намалена предвидливост. Во анализата на Bloomberg Businessweek се нагласува дека последиците од царинската политика не се ограничуваат само на цените на производите. Долгорочниот ризик е американските компании постепено да губат дел од предностите што ги имале благодарение на глобалното влијание на САД. Ако странските партнери почнат да ги сметаат американските технологии, финансиски услуги и деловни платформи за политички ризични, тие можат да вложуваат повеќе во алтернативни решенија. Ова прашање е особено важно во технолошката индустрија, каде што американските компании со години имаат доминантна улога. Облачните услуги, напредните модели на вештачка интелигенција и голем дел од дигиталната инфраструктура се поврзани со компании од САД. Нивната глобална позиција не зависи само од технолошката предност, туку и од довербата дека услугите ќе останат достапни и стабилни без оглед на политичките несогласувања. Доколку меѓународните клиенти почнат да бараат алтернативи, последиците би можеле да бидат долгорочни. Изградбата на сопствена технолошка инфраструктура бара време и значителни инвестиции, но еднаш воспоставените алтернативни системи можат да ја намалат зависноста од американските компании. Тоа би можело постепено да го промени односот на силите во глобалната дигитална економија. Слични процеси се забележуваат и во финансиската сфера, каде што американскиот долар и финансискиот систем на САД со децении имаат централна улога. Доларот е широко користен во меѓународната трговија, финансиските резерви и прекуграничните трансакции, што на Вашингтон му обезбедува значително економско и геополитичко влијание. Но користењето на финансиската моќ како инструмент на надворешната политика може да ги поттикне другите држави да бараат начини за намалување на зависноста. Едвард Фишман, виш соработник во Советот за надворешни односи и автор на книгата Chokepoints: American Power in the Age of Economic Warfare, предупредува токму на ваквата опасност. Според неговата оценка, сè повеќе држави настојуваат да развијат механизми што ќе им овозможат да функционираат со помала зависност од американскиот финансиски систем. Тој смета дека ваквиот тренд може да биде штетен не само за геополитичкото влијание на САД, туку и за конкурентноста на американските компании. Ова не значи дека доларот наскоро ќе ја изгуби својата доминантна позиција. Американските финансиски пазари и понатаму имаат голема длабочина, ликвидност и институционална важност, а алтернативните валути се соочуваат со сопствени ограничувања. Сепак, постепеното создавање паралелни механизми за плаќање и финансирање може со текот на времето да ја намали предноста што Вашингтон ја има во меѓународната економија. За американските компании, ова е особено значајно бидејќи нивниот успех на странските пазари често е поврзан со поширокото влијание на државата. Довербата во американските институции, правниот систем и стабилноста на меѓународните договори претставува важен дел од нивната деловна предност. Кога таа доверба слабее, компаниите можат да се соочат со поголема конкуренција и со дополнителни пречки при работењето во странство. Сепак, политиката на Трамп има и поддржувачи што сметаат дека досегашниот меѓународен поредок не бил доволно поволен за американските интереси. Според ова гледиште, сојузниците предолго се потпирале на американската воена заштита, додека трговските партнери користеле економски предности без соодветни отстапки. Застапниците на ваквиот пристап веруваат дека поострите преговори и економскиот притисок можат да доведат до поправедна распределба на обврските. Овој аргумент не може целосно да се отфрли, бидејќи меѓународните економски и безбедносни односи навистина содржат нерамнотежи. Меѓутоа, суштинското прашање е дали избраните инструменти ги решаваат тие проблеми или создаваат нови. Доколку притисокот доведе до трајно оддалечување на партнерите, краткорочните политички придобивки можат да бидат помали од долгорочните економски загуби. Токму тука се појавува противречноста меѓу желбата на Трамп да ја зајакне Америка и можните последици од неговата политика. САД ја изградиле својата глобална позиција не само преку воена сила и економска големина, туку и преку широка мрежа на сојузи, институции и партнерства. Овие односи ѝ овозможувале на земјата да има влијание што го надминува она што би можела да го постигне самостојно. Ако сојузниците почнат да ги гледаат САД како непредвидлив партнер, тие постепено ќе се обидуваат да развијат поголема самостојност. Во Европа тоа може да значи дополнителни вложувања во одбраната, додека во Азија може да поттикне нови регионални економски и безбедносни договори. Во финансиската и технолошката сфера, пак, ваквата тенденција може да го забрза развојот на алтернативи на американските системи. Последиците од овие промени не би ги почувствувале само САД. Светската економија со децении се развиваше во услови на силна меѓународна поврзаност, во која американскиот пазар, доларот и безбедносните гаранции имаа значајна улога. Ако таа структура почне да се менува побрзо отколку што институциите можат да се приспособат, ризикот од нови економски и политички потреси ќе се зголеми. За помалите држави, ваквата неизвесност може да биде особено проблематична. Тие често зависат од стабилни трговски правила, пристап до меѓународните пазари и предвидливи односи меѓу големите сили. Кога глобалните партнери влегуваат во продолжени конфликти, последиците можат да се почувствуваат преку цените на енергијата, трошоците за увоз, инвестициите и општата економска сигурност. Затоа расправата за политиката на Трамп не се однесува само на неговиот личен политички стил или на внатрешните американски поделби. Станува збор за пошироко прашање: дали најмоќната држава во светот може да ја зачува својата лидерска позиција преку постојан притисок врз партнерите или за тоа е неопходна долгорочна доверба. Одговорот ќе има значење за идната структура на меѓународните односи. Желбата на секој претседател да остави историско наследство е разбирлива, особено кога располага со голема политичка и економска моќ. Но историското значење на одлуките не се мери само според нивната драматичност или способноста да привлечат внимание. Многу поважно е дали тие создаваат стабилност, економски напредок и одржливи меѓународни односи. Трамп настојува да биде запаметен како претседател што ја променил позицијата на Америка во светот. Но критичарите предупредуваат дека неговите методи можат да го забрзаат токму процесот што сака да го спречи – постепеното намалување на американското влијание. Војните што не завршуваат според очекувањата, трговските конфликти и нарушените сојузништва покажуваат колку е тешко глобалната моќ да се одржува само преку притисок. На крајот, најголемиот ризик можеби не е во тоа што светот ќе престане да зависи од Америка, туку во начинот на кој таа зависност ќе се менува. Доколку процесот биде придружен со недоверба, конфликти и економска неизвесност, последиците ќе ги почувствуваат и американските граѓани и остатокот од светот. Токму затоа прашањето за историското наследство на Доналд Трамп сè повеќе се претвора во прашање за иднината на глобалната стабилност. Навигација на напис Кога вештачката интелигенција ќе донесе погрешна одлука, кој ја презема одговорноста? Може ли вештачката интелигенција да нè направи поубави или само понесигурни?