Кирил Талески: Вештачката интелигенција отвора нова ера во здравството, но ноември нè потсетува на моќта на превенцијата

Современата медицина сè побрзо се менува под влијание на вештачката интелигенција, дигитализацијата и новите дијагностички технологии, отворајќи го прашањето како ќе изгледаат болниците на иднината и колку македонското здравство е подготвено за таква трансформација. Но, покрај технолошкиот напредок, еднакво важни остануваат човечкиот пристап кон пациентите, стручноста на медицинскиот персонал и навременото откривање на болестите.

Во интервју за „24 Поглед“, специјалистот радиолошки технолог Кирил Талески зборува за улогата на вештачката интелигенција во радиологијата, предизвиците со кои се соочува македонскиот здравствен систем и значењето на превентивните прегледи. По повод ноември, месецот посветен на машкото здравје, Талески споделува и лично искуство кое дополнително ја нагласува важноста на навремената дијагностика.

Замислете болница во која вештачката интелигенција помага болестите да се откриваат порано, а прегледите се побрзи и поефикасни. Колку сме блиску до ваквото здравство и како би изгледала паметната болница на иднината?

Како лице кое се посветило на студирањето на дијагностичкото снимање, односно прозорецот на дијагностиката, опремата со висока вредност и прецизните протоколи, на ова прашање гледам низ призмата на она што веќе ни се случува пред очи, но и она што ни претстои како следна голема еволутивна фаза.

Кога електричната енергија за првпат почнала да се воведува во домовите и на работните места, луѓето реагирале со доза на скептицизам, па дури и со страв дека таа носи смртен исход и неизвесност. Слично на тој период од историјата, секој голем технолошки скок денес предизвикува иста мешавина од отпор и недоверба кон напредната технологија. Но, исто како што струјата го трансформирала светот, така и денешните технолошки иновации темелно го преобликуваат здравството.

Колку сме блиску до паметното здравство?

Буквално сме на самиот праг, длабоко навлезени во оваа транзиција. Денес модерната технологија веќе не е само футуристички концепт на хартија – таа е тука, интегрирана во секојдневната клиничка практика низ радиолошките одделенија, каде што дигиталните сензори, мрежните инфраструктури и алатките за поддршка при одлучувањето стануваат секојдневие. Сепак, сè уште постои јаз меѓу изолираните успешни имплементации и целосно холистичките, умрежени системи. Не недостига толку технологијата, колку што е потребно време за ригорозно ажурирање на клиничките протоколи, законско регулирање на безбедноста на податоците и надминување на глобалниот недостиг од стручен кадар кој ги притиска здравствените системи.

Како би изгледала паметната болница на иднината?

Во визијата за паметната болница од следната генерација, класичните физички ѕидови на установата целосно се рушат. Паметната болница на иднината нема да биде само место каде што се лекува во класична смисла, туку болница без граници. Таа ќе користи напредна вештачка интелигенција и роботика кои нема да помагаат само во администрацијата, туку и директно во основните медицински задачи, како што се снимањата, следењето на пациентите, операциите и закрепнувањето. Во неа ќе се користат и модерни производи како 3Д-печатени импланти, паметни микроуреди и наноуреди и терапии прилагодени за секој човек посебно. Најважно од сè, нема да биде задолжително медицинските услуги да се добиваат само во физичката зграда на болницата, туку пациентите ќе можат да ги добиваат преку разни далечински клиники, амбуланти, па дури и директно од дома или од работното место. Целата оваа идеја има за цел да им овозможи подобро и посигурно искуство на пациентите, да му ја олесни работата на медицинскиот персонал и да ги намали трошоците и грешките.

Крајната цел на оваа еволуција не е само холограмска естетска атрактивност, туку создавање одржлив, безбеден и исклучително прецизен здравствен систем кој вистински ја дели грижата меѓу институцијата и домот на секој граѓанин.

Радиолошките технолози секојдневно работат со современа медицинска опрема и пациенти. Како технолошкиот напредок ја менува работата и што очекувате од вештачката интелигенција во оваа област?

Радиолошките технолози денес работат со многу напредна технологија и се соочуваат со разни предизвици, но во позитивна насока, од класичен рендген до радиотерапија. Слично на тоа како откривањето на рендгенските зраци ја револуционизирало медицината во минатото, така и денешните технологии носат големи промени.

Наместо класичните и заморни процедури, кои, за жал, денес сè уште се користат во одредени држави и рурални средини, вклучувајќи ја и Македонија, каде што се располага само со класични рендген-апарати, темни комори и реагенси за развивање рендгенски филмови, се очекува вештачката интелигенција да ја преземе дигиталната работа и рутинските задачи, како што се закажувањето, оптимизацијата на снимањата и изработката на стандардизирани извештаи. Од неа се очекува да биде моќна алатка за поддршка која ќе ја зголеми дијагностичката прецизност, ќе го подобри квалитетот на прегледите и ќе ја зголеми севкупната ефикасност. Најважно од сè, со преземањето на овие автоматизирани задачи, технолозите и лекарите ќе добијат повеќе простор и време да се фокусираат на она што машините не можат да го направат — донесување сложени клинички одлуки, стручна соработка со тимот и одржување посветен, човечки однос со секој пациент.

Сè повеќе се зборува за автоматизација на медицинските процедури. Дали сметате дека вештачката интелигенција ќе им овозможи на радиолошките технолози да работат попрецизно и поефикасно или, пак, ќе донесе и нови предизвици?

Вештачката интелигенција и когнитивната автоматизација дефинитивно носат огромна пресвртница во нашата професија, отворајќи врати кон беспрекорна прецизност и ефикасност, но истовремено носејќи и реални нови предизвици.

Од една страна, технолошкиот напредок драматично го олеснува секојдневниот работен тек. Во радиологијата, која одамна е пионер во дигитализацијата, алатките за вештачка интелигенција помагаат во оптимизацијата на протоколите за снимање, автоматското откривање на абнормалности, намалувањето на изложеноста на зрачење и подобрувањето на квалитетот на сликата уште додека пациентот е на дијагностичката маса. Наместо да губиме време на механички и рутински задачи, паметните системи ни овозможуваат да се фокусираме на суштинското — врвна техничка изведба, прецизност и директна грижа за пациентот.

Сепак, од друга страна, оваа еволуција носи и сериозни предизвици со кои мораме да се соочиме.

Психолошкиот отпор и прашањето за идентитетот: Како што машините преземаат делови од когнитивната работа, се јавува природна загриженост за професионалната автономија и страв од преместување или губење на значењето на човечката експертиза.

Проблемот со „црната кутија“ и халуцинациите: Алгоритмите можат да бидат непроѕирни, склони кон скриени пристрасности или, пак, да дадат веродостојни, но целосно неточни резултати (халуцинации). Тоа бара постојан клинички надзор, двојни проверки и висока одговорност.

Ризикот од нов товар наместо олеснување: Крајната одговорност за пациентот секогаш останува кај човекот. Проверката на системите, потребата од постојана едукација и новите административни обврски можат лесно да го зголемат, наместо да го намалат оптоварувањето.

Заклучокот е јасен: вештачката интелигенција нема да ја замени нашата професија, но радиолошките технолози и специјалисти кои ефикасно ќе ги искористат нејзините моќни можности ќе ги заменат оние кои нема да се прилагодат. Клучот е во образованието, задржувањето на критичниот клинички надзор и гледањето на технологијата како моќен сојузник, а не како закана.

Паметната болница не подразбира само современи апарати, туку и подобро искуство за пациентите. Колку македонското здравство е подготвено за ваква трансформација?

Ако ја погледнеме анализата на нашиот здравствен систем, македонското здравство е сè уште во фаза кога ги решава основните, долгогодишни предизвици, што значи дека целосната транзиција кон „паметна болница“ и напредната технолошка трансформација се сè уште далеку од секојдневната реалност.

Иако се постигнати одредени чекори во дигитализацијата преку воведување е-услуги и телемедицина, системот се соочува со сериозни пречки: високи приватни трошоци што пациентите ги плаќаат од сопствениот џеб, нееднаква географска достапност (при што подобар пристап имаат поголемите градски средини, особено Скопје), недостиг од кадар и потреба од суштинска реорганизација на болниците и примарната заштита. Затоа, наместо подготвеност за паметни болници со висока технологија, приоритетите во моментов се фокусирани на поелементарни работи – подобрување на финансиската одржливост, поголема достапност на лекови и квалитетна грижа за целото население.

Новите технологии можат да го забрзаат снимањето и да ги унапредат работните процеси, но пациентот и понатаму има потреба од внимание и сигурност. Како да се зачува човечкиот пристап во сè подигитализираното здравство?

За да се зачува човечкиот пристап во време кога дигиталните алатки и телездравството сè повеќе ги менуваат вообичаените интеракции, клучно е иновациите внимателно да се дизајнираат според реалните потреби на корисниците. И покрај тоа што технологијата и дигиталните решенија можат значајно да ги забрзаат процесите и да го олеснат континуитетот на грижата, тие не смеат да претставуваат ладна бариера меѓу пациентот и лекарот. Физичкото присуство, непосредниот контакт и директната човечка интеракција остануваат потполно незаменливи во медицината, бидејќи само така можат целосно да се пренесат емпатијата, сигурноста и вистинското разбирање кое му е потребно на секој пациент.

Колку е важна улогата на радиолошкиот технолог во создавањето квалитетна медицинска снимка и како современата опрема може да придонесе за попрецизна дијагностика?

Радиолошките технолози играат клучна улога во обезбедувањето дека снимањата се извршуваат точно, доследно и во согласност со регулаторните стандарди. Нивното длабоко разбирање на протоколите за снимање, позиционирањето на пациентот, управувањето со дозата на зрачење, координацијата на работниот тек и контролата на квалитетот на сликата директно придонесува за создавање висококвалитетни и сигурни медицински снимки.

Како што технологиите за снимање стануваат сè понапредни (низ модалитети како рендген, компјутерска томографија, магнетна резонанца и ултразвук), тие овозможуваат попрецизни дијагностички перформанси, подобрена безбедност на пациентите и оптимизација на дозата на зрачење.

Кога напредната опрема е комбинирана со стручноста на радиолошките технолози кои применуваат практика заснована на докази и учествуваат во истражувања за подобрување на квалитетот, здравствените системи директно постигнуваат подобри дијагностички резултати и повисоки стандарди за грижа за пациентите.

Ноември е месец посветен на машкото здравје, но многу мажи сè уште ги одложуваат превентивните прегледи. Зошто е толку тешко грижата за здравјето да стане редовна навика?

Ноември е меѓународен месец посветен на подигање на свеста за машкото здравје (познат и како Movember), период чија цел е да се стави акцент на превенцијата, менталното здравје и раното откривање на сериозни заболувања кај мажите, особено малигните заболувања на простатата и тестисите. Сепак, статистиките и секојдневната реалност покажуваат дека мажите најчесто ги одложуваат превентивните прегледи и одат на лекар дури кога проблемот веќе ќе се појави.

Главните причини зошто грижата за здравјето сè уште тешко станува редовна навика се длабоко вкоренети во психолошките, социјалните и секојдневните бариери.

Многу мажи имаат силно изразена потреба да бидат самостојни и да веруваат дека можат сами да ги надминат здравствените тешкотии без туѓа помош. Традиционалните сфаќања за машкоста често ги учат мажите да бидат „цврсти“, да не покажуваат слабост и да трпат во тишина. Поради ова, признавањето дека им е потребна лекарска помош погрешно се доживува како знак на слабост.

Трошоците поврзани со приватните прегледи или недоволната флексибилност на здравствениот систем исто така можат да бидат сериозна препрека.

Бидејќи превентивните прегледи се наменети за здрави луѓе со цел навремено откривање на скриени ризици, постои лажно чувство дека „штом нема болка, нема потреба од лекар“.

Вистинската сила не лежи во игнорирањето на телото, туку во преземањето контрола врз сопствениот живот. Редовните прегледи пред појавата на симптоми значат рано откривање, поедноставни опции за лекување и подолг, поздрав живот за вас и за вашите најблиски. Грижата за здравјето е одговорност кон себе и инвестиција во иднината.

За крај, која би била Вашата порака до мажите кои постојано ги ставаат работата и семејството пред сопственото здравје и чекаат да се појават симптоми пред да побараат лекарска помош?

Иако е последно на листата, ова прашање за мене има тежина и значење како да е прво – затоа што во него се содржани суштината на животот, личната борба и професионалниот пат. Тука ќе зборувам од две страни: едната како пациент, а другата како лице од медицината!

Кога зборувам како пациент кој навреме се одлучил за скрининг-преглед и успешно спречил нешто што можело да биде фатално, зборувам со длабока благодарност, но и со чувство на огромна одговорност кон сопственото тело и иднина.

Најголемите пресврти во животот не се случуваат случајно, туку се резултат на соочување со реалноста и преземање контрола во клучните моменти. Во мојот случај, сè започна од онаа првична, пресудна свест кога свесно и одговорно ќе се одлучиш за редовен преглед и навремена контрола – момент кој веднаш го отстранува сомнежот и те насочува кон вистинскиот пат. Тој чекор го започна сето тоа: навремена дијагностика, соодветен третман кој беше неопходен и, за среќа, завршница која остана зад мене, давајќи ми потполна сигурност за иднината.

Одлуката да се реагира веднаш беше судбоносен чекор. Најважната лекција што ја научив е дека стравот од непознатото или од лошите вести е најголемиот непријател на здравјето, а раното откривање е вистинската граница помеѓу животот во страв и слободата.

Навремената дијагностика не е само медицински чин; таа е акт на чиста љубов кон сопствениот живот и кон луѓето кои ве сакаат. Тој момент ми даде нова шанса за иднина и ме учи секојдневно да го ценам секој миг.

Гледајќи го истото ова прашање од научен и професионален аспект – преку оптиката на медицинската струка – сфаќањето добива сосема нова димензија.

Медицината не е само реактивна грижа за болеста, туку е длабоко проактивна борба за зачувување на здравјето. Во практиката и низ изучувањето на дијагностичките дисциплини, секојдневно сме сведоци на тоа колку разликата меѓу навремениот скрининг и доцната дијагноза може да биде пресудна за исходот, од целосно излекување до трагедија. Современата технологија и дијагностичките алатки се моќни само онолку колку што сме самите подготвени да ги искористиме навреме.

Во медицината, навремениот увид е најсилното оружје што го имаме.

„Борбата против болеста не е само прашање на медицина; таа е прашање на волја, верба и одлука да не се препуштиш на стравот.“