Добредојдовте во 2035-та… Кога човекот ќе вреди повеќе од технологијата

Замислете интервју за работа во 2035 година. Наместо разговорот да започне со прашања за факултетската диплома, претходните работни места или бројот на години поминати во одредена професија, работодавецот поставува едно едноставно прашање: „Што умеете да направите?“ Во свет во кој вештачката интелигенција презема сè повеќе задачи, а компаниите се соочуваат со недостиг од квалификувани работници, практичните способности би можеле да станат поважни од формалните квалификации.

Ова сценарио повеќе не изгледа како далечна научна фантастика. Технолошките промени веќе го преобликуваат пазарот на трудот, додека демографските движења создаваат дополнителен притисок врз економиите. Во наредната деценија компаниите веројатно ќе мора истовремено да се приспособуваат на два големи предизвика: да ја искористат технологијата за поголема продуктивност и да пронајдат доволно луѓе што ќе знаат да работат со неа.

На прв поглед, овие две појави изгледаат противречно. Ако машините можат да извршуваат сè повеќе активности, зошто би се зголемувала потребата од работници? Одговорот се крие во фактот дека автоматизацијата не ги менува сите професии на ист начин, ниту пак целосно ја отстранува потребата од човечко знаење, искуство и одлучување.

Дел од административните и повторливите задачи веќе можат да се извршуваат со помош на дигитални алатки. Подготовката на извештаи, обработката на податоци, организирањето информации и одредени форми на комуникација стануваат побрзи благодарение на новите технологии.

Но истовремено се зголемува потребата од луѓе што ќе ги поставуваат вистинските прашања, ќе ги проверуваат резултатите и ќе преземаат одговорност за донесените одлуки. Токму оваа промена може да биде една од најважните карактеристики на работниот свет во 2035 година.

Досегашниот модел на вработување во голема мера се потпираше на формалното образование и претходното работно искуство. Дипломата често служеше како доказ дека кандидатот поседува определено знаење, додека работната биографија покажуваше во какви организации и на кои позиции работел.

Во иднина, овие информации веројатно ќе останат важни, но можеби нема да бидат доволни. Работодавците сè повеќе би можеле да бараат конкретен доказ дека кандидатот знае да реши проблем, да користи современи алатки или да се приспособи на нова работна средина.

Тоа би можело да го промени и начинот на кој се спроведуваат интервјуата за работа. Наместо долги разговори за претходните задолженија, компаниите можат да користат практични задачи, симулации и проверки на конкретни способности.

Кандидат за аналитичка позиција, на пример, би можел да добие реален деловен проблем што треба да го реши. Од него не би се очекувало само да покаже познавање на определен софтвер, туку и да објасни како дошол до заклучокот и зошто предложеното решение е соодветно.

Слична промена може да се очекува и кај други професии. Во техничките занимања, практичното искуство и способноста за самостојно решавање проблеми можат да добијат уште поголема тежина, особено во услови на недостиг од квалификуван кадар.

Но ваквиот пристап не значи дека високото образование ќе ја изгуби својата вредност. Во медицината, инженерството и други регулирани професии, формалните квалификации и понатаму ќе бидат неопходни, додека практичните способности ќе претставуваат дополнителен критериум за професионална подготвеност.

Една од најголемите промени ќе биде потребата од постојано учење. Досегашната претстава дека човек завршува образование, се вработува и потоа со децении ги користи истите знаења станува сè помалку применлива во економија што брзо се менува.

Новите технологии можат да ја променат содржината на определена професија за релативно краток период. Вработен што денес успешно ја извршува својата работа можеби ќе мора да научи нови алатки и методи за да остане подеднакво продуктивен во следните години.

Затоа способноста за приспособување би можела да стане една од најбараните карактеристики на работниците. Компаниите нема да бараат само луѓе што знаат да извршат одредена задача, туку и такви што можат да научат нов начин на работа кога околностите ќе се променат.

Вештачката интелигенција ќе има важна улога во овој процес. Нејзиното влијание веројатно нема да се ограничи само на технолошките компании, туку ќе се прошири и во производството, трговијата, финансиските услуги, образованието и административните дејности.

Во одредени професии, вештачката интелигенција може значително да го намали времето потребно за извршување рутински задачи. Во други, таа ќе служи како дополнителна алатка што ќе им помага на работниците да анализираат информации и да донесуваат подобро информирани одлуки.

Но постојат и работни места кај кои човечкото присуство останува особено важно. Здравствената грижа, социјалните услуги, образованието, одржувањето инфраструктура и голем број занаетчиски професии вклучуваат активности што не можат едноставно да се пренесат на компјутерски систем.

Електричар што треба да открие дефект во стара инсталација, водоинсталатер што работи во непредвидливи услови или медицински работник што се грижи за пациент не извршуваат само однапред утврдена низа команди. Нивната работа бара практично расудување, приспособување и одговорност во реална средина.

Токму затоа идниот пазар на трудот може да создаде необичен парадокс. Додека дел од канцелариските активности ќе стануваат сè поавтоматизирани, определени практични занимања би можеле да се соочуваат со уште поголема побарувачка.

За Македонија, ова прашање има дополнителна тежина. Земјата веќе подолг период се соочува со иселување, стареење на населението и тешкотии при обезбедувањето работници со соодветни квалификации.

Во одредени сектори, проблемот не е само во бројот на невработени лица, туку и во несовпаѓањето меѓу знаењата што ги поседуваат кандидатите и способностите што им се потребни на компаниите. Работодавците можат да имаат отворени позиции, а сепак да не успеваат да пронајдат кадар што одговара на конкретните барања.

Ова несовпаѓање може дополнително да се продлабочи доколку образовниот систем и програмите за професионална обука не се приспособуваат на промените. Технологијата ќе продолжи да создава нови потреби, додека дел од постојните квалификации ќе мора да се надградуваат.

Во анализата на Bloomberg Adria, Кожески предупредува дека до 2035 година недостигот од соодветна работна сила во Македонија би можел да стане уште поизразен проблем. Ваквата процена укажува дека демографските и образовните предизвици ќе имаат значително влијание врз идната конкурентност на економијата.

За домашните компании тоа би можело да значи дека пронаоѓањето и задржувањето квалитетни работници ќе станува сè потешко. Работодавците што досега можеле релативно лесно да заменат вработен можеби ќе мора да вложуваат повеќе во неговиот професионален развој и долгорочна мотивација.

Во такви услови, платата ќе остане важен фактор, но нема секогаш да биде единствениот. Можностите за напредување, квалитетот на управувањето, организациската култура и условите за работа можат да добијат уште поголемо значење при одлучувањето дали некој ќе остане во определена компанија.

Особено кај квалификуваните работници, конкуренцијата меѓу работодавците може да се засили. Компанија што не нуди простор за професионален развој би можела полесно да изгуби вработени во корист на организации што имаат подобри услови и појасни можности за напредување.

Ова претставува значајна промена во односот меѓу работодавецот и работникот. Наместо компаниите секогаш да имаат голем избор од кандидати, во определени професии самите работници би можеле да добијат посилна преговарачка позиција.

Но таквата промена нема нужно да биде еднаква за сите. Луѓето што поседуваат барани способности можат да имаат поголеми можности, додека оние чии знаења не се усогласени со потребите на пазарот би можеле да се соочат со потешкотии при вработувањето.

Затоа идниот недостиг од работна сила не треба автоматски да се толкува како гаранција дека секој ќе може лесно да најде добро платена работа. Можно е истовремено да постојат слободни работни места и луѓе што не можат да се вработат поради недостиг од соодветни квалификации.

Токму тука образованието добива клучна улога. Училиштата, универзитетите и центрите за професионална обука ќе мора да размислуваат не само за знаењата што се потребни денес, туку и за способностите што ќе им овозможат на младите да се приспособуваат во текот на целата кариера.

Особено важна ќе биде поврзаноста меѓу образовните институции и стопанството. Ако компаниите имаат потреба од определени технички и практични способности, образовните програми треба навремено да ги препознаат тие потреби.

Сепак, образованието не треба да се сведе исклучиво на подготовка за моментално достапните работни места. Во свет што брзо се менува, подеднакво значајни се критичкото размислување, комуникацијата, решавањето проблеми и способноста за самостојно учење.

Овие способности можат да останат корисни и кога конкретните технологии ќе се променат. Човек што знае да анализира сложена ситуација и да донесе аргументирана одлука може полесно да се приспособи на нова алатка отколку некој што е обучен само механички да извршува ограничен број активности.

За Македонија, дополнителен предизвик ќе биде задржувањето на младите и квалификуваните работници. Доколку домашната економија не создава доволно привлечни можности за професионален развој, иселувањето може и понатаму да ја намалува достапноста на кадарот.

Овој проблем не може да се реши само со повремено зголемување на платите. Важни се и квалитетот на институциите, перспективите за професионален напредок, условите за претприемништво и довербата дека трудот и знаењето се соодветно вреднувани.

Во спротивно, може да се создаде ситуација во која компаниите вложуваат во технологија за да го надоместат недостигот од работници, но истовремено немаат доволно луѓе што знаат ефикасно да ја користат. Автоматизацијата може да помогне, но не претставува целосна замена за развојот на човечкиот капитал.

За малите и средните претпријатија, ваквите промени можат да бидат особено сложени. Големите компании обично имаат повеќе ресурси за воведување нови технологии и организирање обуки, додека помалите бизниси често се ограничени со финансиски и кадровски можности.

Сепак, новите дигитални алатки можат да создадат и предности за помалите компании. Доколку правилно се применуваат, тие можат да помогнат во намалување на административните трошоци, подобрување на организацијата и поефикасно користење на ограничените ресурси.

Тоа значи дека конкурентноста во 2035 година нема да зависи само од големината на компанијата. Значајно ќе биде колку успешно таа ги комбинира технологијата, знаењето на вработените и способноста брзо да се приспособува на промените.

Во овој контекст, улогата на менаџерите исто така ќе се менува. Управувањето со луѓе во услови на недостиг од квалификуван кадар ќе бара поинаков пристап од традиционалниот модел заснован претежно на контрола и хиерархија.

Работодавците ќе мора повеќе да размислуваат за тоа како да ги развиваат способностите на постојните вработени, наместо секогаш да бараат готови кандидати на пазарот. Внатрешните обуки, менторството и можностите за промена на работната позиција можат да станат значајни инструменти за задржување на кадарот.

Особено важна ќе биде способноста на организациите да ги препознаваат потенцијалите на луѓето што веќе работат кај нив. Вработен што денес извршува административни задачи можеби има способности за анализа, организација или комуникација што можат да се развијат за друга позиција.

Таквиот пристап може да им помогне на компаниите да го намалат притисокот од недостигот на работна сила. Наместо секоја нова потреба да се решава со надворешно вработување, дел од задачите можат да се покријат преку дополнителна обука на постојниот тим.

Но промените ќе бараат приспособување и од самите работници. Во економија во која технологијата постојано напредува, пасивното потпирање на еднаш стекнатите знаења може да стане сè поризично.

Тоа не значи дека секој ќе мора да стане програмер или експерт за вештачка интелигенција. Многу поважно ќе биде луѓето да разберат како новите алатки можат да им помогнат во нивната конкретна професија и кои способности треба дополнително да ги развиваат.

Сметководителот, на пример, можеби ќе користи сè понапредни системи за автоматска обработка на податоци, но неговата вредност ќе зависи и од способноста да ги толкува резултатите и да ги препознае финансиските ризици. Слично, маркетиншкиот професионалец може да користи вештачка интелигенција за подготовка на содржини, но и понатаму ќе мора да ја разбира психологијата на потрошувачите и деловните цели.

Во производството, новите машини можат да преземат дел од повторливите активности, но ќе бидат потребни луѓе што ќе ги надгледуваат процесите, ќе ги одржуваат системите и ќе реагираат кога ќе се појават непредвидени проблеми.

Ова покажува дека иднината на работата веројатно нема да биде едноставна поделба на професии што ќе исчезнат и професии што ќе преживеат. Многу поверојатно е дека ќе се менуваат самите задачи во рамките на постојните занимања.

Некои активности ќе се автоматизираат, други ќе добијат поголема важност, а дел од работните места ќе се развиваат во насоки што денес сè уште не можат прецизно да се предвидат. Токму затоа долгорочните прогнози треба да се разгледуваат како можни сценарија, а не како сигурна слика за 2035 година.

Едно од најважните прашања ќе биде и распределбата на придобивките од технолошкиот напредок. Ако компаниите успеат да произведуваат повеќе со помалку рутинска работа, ќе се отвори прашањето како зголемената продуктивност ќе се одрази врз платите, работните услови и можностите за вработување.

Технолошкиот напредок сам по себе не гарантира подобар животен стандард за сите работници. Неговите последици ќе зависат и од економските политики, инвестициите во образование, деловните одлуки и способноста на институциите да ги следат промените.

За Македонија, наредната деценија може да биде особено важна. Земјата ќе мора истовремено да се справува со демографските предизвици, да ја подобрува продуктивноста и да создава услови во кои квалификуваните луѓе ќе гледаат перспектива за својата иднина.

Доколку недостигот од работна сила продолжи да се продлабочува, компаниите ќе мора да бидат поиновативни во начинот на кој ги организираат работните процеси. Но без вложување во човечките способности, дури и најсовремената технологија може да остане недоволно искористена.

Во таа смисла, човекот може да стане уште повреден ресурс токму во период кога машините ќе извршуваат сè повеќе задачи. Вредноста на работникот нема да произлегува само од бројот на часови што ги поминува на работното место, туку и од неговата способност да решава проблеми, да создава нови идеи и да презема одговорност.

Ова би можело да ја промени и пошироката општествена претстава за успешна кариера. Наместо стабилноста да се поврзува исклучиво со една професија или едно работно место, таа сè повеќе може да зависи од способноста човек да го развива своето знаење во различни фази од животот.

За младите генерации, тоа значи дека изборот на образование ќе остане важен, но нема да биде единствената одлука што ја определува професионалната иднина. Подготвеноста за дополнителна обука, практично искуство и постојано усовршување може да биде подеднакво значајна.

За повозрасните работници, пак, промените не мора нужно да значат губење на конкурентноста. Нивното искуство, професионално расудување и познавање на работните процеси можат да претставуваат важна предност, особено кога се комбинираат со подготвеност за користење нови технологии.

На крајот, работниот свет во 2035 година веројатно ќе биде значително поинаков од денешниот, но не затоа што луѓето целосно ќе бидат заменети со машини. Многу поважно ќе биде тоа што ќе се промени начинот на кој човечките способности се користат и вреднуваат.

Компаниите ќе мора да научат подобро да ги препознаваат и развиваат талентите, образовните институции да подготвуваат луѓе за променливи професионални услови, а работниците да прифатат дека учењето не завршува со добивањето диплома.

За Македонија, најголемиот предизвик можеби нема да биде дали ќе има доволно современи машини и дигитални алатки, туку дали ќе има доволно луѓе што знаат како да ги користат и што ќе сакаат својата иднина да ја градат во земјата.

И затоа прашањето што би можело да го одбележи интервјуто за работа во 2035 година нема да биде само каде кандидатот студирал или колку години работел. Многу поважно ќе биде што навистина умее да направи, колку брзо може да научи нешто ново и каква вредност може да создаде во свет во кој технологијата постојано ги менува правилата.