Нафтата поскапува уште пред да стигне до рафинериите: Транспортот со танкери додава и до 40 долари на барел

Кога се зборува за поскапувањето на нафтата, вниманието најчесто е насочено кон движењето на цените на светските берзи. Но во услови на зголемени геополитички тензии и нарушени поморски рути, се појавува уште еден сериозен трошок што може значително да ја зголеми конечната цена на енергенсите. Станува збор за транспортот со нафтени танкери, кој во одредени случаи достигнува износи што до неодамна беа речиси незамисливи.

Нафтата може да се продава по цена од 100 долари за барел, но тоа не значи дека рафинеријата ќе ја добие по истиот износ. Пред да пристигне на преработка, таа мора да помине илјадници километри, а трошоците за изнајмување бродови, осигурување и транспорт сè повеќе ја зголемуваат нејзината реална набавна цена.

Според податоците што ги објави Reuters, превозот на околу два милиона барели американска сурова нафта до Јапонија со голем нафтен танкер неодамна можел да чини приближно 81 милион долари. Тоа значи дека само транспортот додава околу 40,5 долари на секој барел, без да се пресмета неговата основна пазарна вредност.

Колку е големо поскапувањето покажува споредбата со претходната година. За слично патување тогаш биле потребни околу девет милиони долари, што значи дека трошоците за превоз се зголемиле приближно девет пати. Пресметано по барел, транспортот од околу 4,5 долари достигнал повеќе од 40 долари.

Ваквата промена значително ја нарушува економската исплатливост на меѓународната трговија со нафта. Ако суровата нафта чини 100 долари за барел, а нејзиниот превоз додава уште 40 долари, рафинеријата се соочува со набавен трошок од приближно 140 долари, дури и пред да се пресметаат останатите трошоци за испорака и преработка.

Ова не значи дека секој барел на светскиот пазар поскапува за ист износ. Цената на транспортот зависи од растојанието, големината на танкерот, избраната рута, осигурувањето и моменталната достапност на бродови. Сепак, примерот со испораките од САД до Јапонија покажува колку големо влијание може да има поморскиот транспорт врз цената на енергенсите.

Главната причина за наглиот раст на трошоците е нарушувањето на вообичаените транспортни рути. Геополитичките конфликти, нападите врз трговски бродови и зголемените безбедносни ризици ги принудуваат превозниците да бараат подолги и посигурни патишта, а тоа значи повеќе потрошено гориво, поголеми трошоци и подолго време на испорака.

Според американската Управа за енергетски информации, цените на танкерскиот превоз достигнале рекордни нивоа во септември. Зголемените премии за осигурување и промените во поморските рути дополнително го оптовариле пазарот, кој веќе се соочувал со ограничен број достапни бродови.

На прв поглед, светот располага со голема флота нафтени танкери, но нивната бројност не ја покажува вистинската состојба на пазарот. За одредена испорака е потребен брод со соодветна големина, кој ќе биде достапен на вистинската локација и во потребниот период. Кога танкерите поминуваат повеќе време на море, чекаат во пристаништа или користат подолги рути, бројот на бродови што можат да преземат нов товар практично се намалува.

Токму ова создава дополнителен притисок врз цените. Компаниите што сакаат навремено да ја испорачаат нафтата почнуваат да се натпреваруваат за ограничените транспортни капацитети, а сопствениците на танкерите добиваат можност да бараат значително повисоки надоместоци.

Размерите на овој раст се особено впечатливи кај најголемите танкери, кои можат да превезуваат приближно два милиона барели сурова нафта. Според наведените пазарни податоци, некои од овие бродови неодамна остварувале дневни приходи од над еден милион долари, додека во 2025 година споредливите износи изнесувале околу 55.000 долари дневно.

Ова не значи дека сите сопственици на танкери остваруваат такви приходи, ниту дека целиот износ претставува чиста добивка. Но разликата јасно покажува колку нагло се променила вредноста на поморскиот транспорт во услови кога побарувачката за бродови ја надминува нивната расположливост.

Последиците веќе се чувствуваат во меѓународната трговија. Американската нафта, која претходно можела конкурентно да се продава на азиските пазари, во одредени случаи станува прескапа поради трошоците за испорака. Тоа ги принудува дел од азиските рафинерии да разгледуваат алтернативни добавувачи од Блискиот Исток и Латинска Америка.

Со други зборови, одлуката од каде ќе се купува нафта сè повеќе зависи од трошоците за нејзино транспортирање. Производител што нуди пониска цена не мора да биде најповолен избор ако транспортот до купувачот е значително поскап.

Ваквата состојба создава необични разлики меѓу регионалните пазари. Во еден дел од светот може да има доволно сурова нафта, па дури и вишок што тешко се продава, додека рафинериите во друг регион се соочуваат со високи набавни цени. Проблемот во таквите ситуации не е недостигот од нафта, туку високата цена на нејзиното пренесување од едно место на друго.

Особено погодени можат да бидат производителите на потешки видови сурова нафта во Северна и Јужна Америка. Овие видови нафта се важни за одредени рафинерии, но кога транспортот станува прескап, нивниот извоз може да ја изгуби економската исплатливост. Истовремено, домашните рафинерии не секогаш имаат доволно слободни капацитети или соодветна опрема за да ги преработат дополнителните количества.

Зголемените транспортни трошоци не завршуваат со пристигнувањето на суровата нафта во рафинеријата. Откако ќе се произведат бензин, дизел, авионско гориво и други деривати, тие повторно треба да се транспортираат до пазарите каде што ќе се продаваат.

Тоа значи дека скапиот поморски превоз може да влијае врз цените во повеќе фази од снабдувањето. Нафтата најпрво поскапува при испораката до рафинеријата, а потоа дополнителни трошоци можат да се појават и при транспортот на готовите горива.

За земјите што во голема мера зависат од увоз на енергенси, ова претставува дополнителен инфлаторен ризик. Повисоките цени на дизелот и бензинот влијаат врз трошоците за превоз на стоки, земјоделското производство, индустријата и голем број услуги.

Иако Македонија нема директен пристап до море и не увезува сурова нафта преку сопствени поморски терминали, ваквите глобални нарушувања можат индиректно да се одразат и врз домашниот пазар. Цените на горивата зависат од меѓународните пазари на нафтени деривати, па поскапувањето на транспортот и промените во снабдувањето можат да придонесат за повисоки увозни трошоци.

Сепак, не постои едноставна формула според која секое поскапување на танкерскиот превоз автоматски се пренесува врз цените на бензинските пумпи. На крајната малопродажна цена влијаат и рафинериските маржи, даноците, девизните курсеви, транспортот на копно и локалните пазарни услови.

Дополнителен проблем е што зголемувањето на производството на нафта не мора веднаш да доведе до намалување на цените. Доколку главното ограничување е транспортот, дополнителните количества сурова нафта нема да помогнат доволно ако не постојат достапни и економски исплатливи начини тие да стигнат до рафинериите.

Истото важи и за користењето на стратешките нафтени резерви. Ослободувањето дополнителни количества може да ја зголеми понудата, но нивниот ефект зависи од тоа каде се наоѓа нафтата и колку брзо може да биде доставена до пазарите што имаат најголема потреба.

Иако цените за изнајмување танкери веќе делумно се повлекле од највисоките нивоа, тие и понатаму остануваат високи. Продолжената нестабилност на Блискиот Исток, безбедносните ризици и дополнителните операции за претовар на нафта меѓу бродови продолжуваат да го ограничуваат расположливиот транспортен капацитет.

Поради тоа, енергетскиот пазар сè повеќе мора да ги зема предвид не само количествата произведена нафта, туку и можностите за нејзина испорака. Во глобална економија што зависи од непреченото движење на енергенсите, транспортот станува речиси подеднакво важен фактор како и самото производство.

Досега, трошоците за поморски превоз најчесто остануваа во сенка на берзанските цени на суровата нафта. Но кога само испораката може да додаде околу 40 долари на еден барел, станува јасно дека цената што ја гледаме на светските берзи не ја раскажува целата приказна.

За потрошувачите, овие трошоци никогаш нема да бидат посебно наведени на сметката од бензинската пумпа. Сепак, тие се дел од сложениот синџир на снабдување што на крајот влијае врз тоа колку плаќаме за гориво, транспорт и голем број производи што секојдневно ги користиме.