Саудиска Арабија ја запре изградбата на гигантската коцка од 400 метри: Милијарди долари и амбициозни планови под знак прашалник

Еден од најнеобичните архитектонски проекти во светот, кој требаше целосно да го промени изгледот на главниот град на Саудиска Арабија, се соочува со неизвесна иднина. Изградбата на Mukaab, огромна футуристичка конструкција во форма на коцка, е запрена додека надлежните институции повторно ги разгледуваат финансиските трошоци и економската оправданост на инвестицијата. Проектот, кој беше претставуван како симбол на новата ера на Ријад, сега станува пример за предизвиците што ги носат мегаломанските градежни амбиции.

Со висина, ширина и должина од по 400 метри, Mukaab требаше да биде една од најголемите поединечни градби во светот. Неговата изградба беше замислена како централна атракција на новиот урбан комплекс New Murabba, кој е дел од пошироката стратегија за економска трансформација на Саудиска Арабија. Меѓутоа, огромните финансиски потреби, техничката сложеност и променетите инвестициски приоритети го доведоа во прашање остварувањето на првичната визија.

Според информациите што Reuters ги објави во јануари 2026 година, работите на централната градба биле прекинати по почетните ископувања и поставувањето на темелните столбови. Одлуката не претставува официјално откажување од проектот, но укажува дека саудиските власти не се подготвени да продолжат со инвестицијата без дополнителна процена на нејзината исплатливост.

Архитектонскиот концепт предвидуваше монументална коцка со метална фасада и приближно два милиони квадратни метри внатрешен простор. Во нејзината внатрешност требаше да се сместат трговски центри, ресторани, забавни содржини и простори за различни културни настани. Посебно внимание привлече идејата за огромен централен простор со дигитални проекции и визуелни искуства управувани со помош на вештачка интелигенција.

Посетителите требаше да добијат чувство дека влегуваат во сосема поинаков свет, каде што архитектурата, технологијата и забавата се спојуваат во единствено искуство. Во средиштето на комплексот беше предвидена и конструкција висока повеќе од 300 метри, која дополнително ќе ја нагласеше грандиозноста на објектот. Со ваквиот концепт, Саудиска Арабија сакаше да создаде туристичка атракција што ќе биде препознатлива на глобално ниво.

Но токму необичноста и големината на проектот претставуваат сериозен финансиски и инженерски предизвик. Изградбата на објект со вакви размери бара специјализирани материјали, сложени системи за климатизација, безбедност и одржување, како и огромна инфраструктура што треба да функционира со децении. Дополнително, економската оправданост зависи од бројот на посетители, приходите од комерцијалните содржини и долгорочните трошоци за управување со објектот.

Mukaab е дел од националната стратегија Vision 2030, преку која Саудиска Арабија настојува да ја намали зависноста од приходите од нафта и да изгради поразновидна економија. Во изминатите години земјата започна голем број проекти во туризмот, недвижностите, технологијата, индустријата и забавата, со намера да привлече странски инвестиции и да отвори нови работни места.

Сепак, реализацијата на толку голем број капитални инвестиции истовремено создава значителен притисок врз државните финансии. Иако Саудиска Арабија располага со огромни финансиски ресурси, приходите од нафта не секогаш се доволни за непречено финансирање на сите најавени проекти. Поради тоа, властите сè повеќе се насочуваат кон утврдување приоритети и кон инвестиции од кои се очекуваат поконкретни економски резултати.

Важна улога во овој процес има саудискиот Јавен инвестициски фонд, кој управува со средства вредни стотици милијарди долари. Фондот претставува еден од главните финансиски двигатели на економската трансформација, но истовремено мора да води сметка за долгорочната одржливост на вложувањата. Според Reuters, на крајот од 2024 година бил евидентиран отпис од околу осум милијарди долари поврзан со инвестиции во големи проекти, што дополнително ја нагласува потребата од повнимателно финансиско планирање.

Промената на приоритетите не значи дека Саудиска Арабија се откажува од својата развојна стратегија. Напротив, земјата продолжува да вложува во инфраструктура, логистика, рударство, дигитални технологии и вештачка интелигенција. Особено значење добиваат проектите поврзани со организацијата на Светската изложба Expo 2030 и Светското првенство во фудбал во 2034 година, за кои се потребни значителни инфраструктурни и организациски подготовки.

Иако иднината на Mukaab останува неизвесна, поширокиот урбанистички проект New Murabba не е целосно запрен. Станува збор за нов градски комплекс во Ријад, чија проценета вредност, според консултантската компанија Knight Frank, изнесува околу 50 милијарди долари. Планот предвидува изградба на 104.000 станбени единици, деловни објекти, трговски простори, културни институции и различни содржини наменети за жителите и посетителите.

Саудиските власти претходно проценуваа дека развојот на New Murabba би можел да придонесе со околу 180 милијарди саудиски ријали во бруто-домашниот производ и да создаде приближно 334.000 директни и индиректни работни места до 2030 година. Овие бројки беа дел од првичните економски очекувања, но промените во динамиката на реализација отвораат прашања и за роковите во кои би можеле да се остварат најавените придобивки.

Првично беше предвидено новиот градски комплекс да биде завршен до 2030 година, но според информациите објавени од Reuters, временската рамка е поместена кон 2040 година. Таквото продолжување на роковите покажува дека реализацијата на огромните урбанистички проекти бара многу повеќе време и финансиски средства отколку што првично се очекувало. Сепак, продолжувањето на изградбата на околните населби и инфраструктурата остава простор проектот да се развива и без првично замислената централна атракција.

Проблемите со Mukaab не се изолиран случај во саудиската градежна експанзија. Слични предизвици се појавија и кај NEOM, еден од најамбициозните урбанистички проекти во светот, во чиј состав е и The Line, футуристички град замислен како долга линеарна структура. И таму првичните планови се соочија со потреба од ревидирање на роковите, обемот на изградбата и финансиските проекции.

Дополнителен показател за промените во саудиските развојни планови беше и одложувањето на Азиските зимски игри, кои требаше да се одржат во 2029 година во планинскиот комплекс Trojena. Одлуката за одложување на неодредено време уште еднаш покажа дека дури и држави со огромни инвестициски фондови мораат да ги приспособуваат своите амбиции на реалните економски и технички можности.

Од економска перспектива, ваквите проекти отвораат поширока дилема за односот меѓу престижот и исплатливоста. Монументалните градби можат да привлечат светско внимание, да создадат нов туристички интерес и да придонесат за меѓународниот имиџ на една држава. Меѓутоа, нивната вистинска вредност се утврдува дури кога ќе започнат да функционираат и кога приходите и економските придобивки ќе можат да се споредат со вложените средства.

За Саудиска Арабија, ова прашање е особено важно бидејќи земјата се обидува да изгради економски модел во кој нафтата нема да биде доминантен извор на приходи. Успехот на таквата трансформација нема да зависи само од бројот на изградени атракции и големината на инвестициите, туку и од способноста новите проекти да создаваат одржлива економска активност, работни места и долгорочни приходи.

Во случајот со Mukaab, сè уште постојат неколку можни сценарија. Проектот би можел да продолжи според првичниот концепт доколку се обезбеди соодветен финансиски модел, но не е исклучено неговите димензии и содржини да бидат изменети за да се намалат трошоците. Друга можност е изградбата да остане одложена додека не се создадат поповолни економски услови.

Иако гигантската коцка беше претставена како симбол на идниот Ријад, нејзината неизвесна судбина покажува дека дури и најбогатите држави се соочуваат со ограничувања кога архитектонските амбиции достигнуваат невидени размери. Саудиска Арабија и понатаму има намера да го трансформира својот главен град и да создаде нови економски центри, но сè поочигледно е дека дел од најскапите идеи ќе мора да поминат низ дополнителни финансиски проверки.

Mukaab можеби ќе остане запаметен како една од најсмелите архитектонски визии на современото време, а можеби во иднина сепак ќе биде изграден во изменета форма. Засега, неговата приказна претставува потсетник дека големината на една инвестиција не е гаранција за нејзиниот успех и дека економската одржливост може да биде пресудна дури и кога зад проектот стојат милијарди долари и силна државна поддршка.

Според дополнителната проверка, Reuters и на 4 октомври 2026 година го наведува Mukaab како запрен проект, во контекст на поширокото преиспитување на големите саудиски инвестиции. Не најдов понова потврдена одлука за продолжување на изградбата или за дефинитивно откажување од неа.