Македонија не е сиромашна само по пари, туку и по доверба

Кога се зборува за сиромаштијата во Македонија, најчесто се споменуваат ниските плати, високите цени, празните паричници и постојаната борба за покривање на основните животни трошоци. Се анализираат економски показатели, се споредуваат просечни примања со европските земји и се бараат одговори зошто животниот стандард толку бавно се подобрува. Но постои уште еден вид сиромаштија, многу потешко мерлива, а можеби и поопасна за иднината на државата. Тоа е сиромаштијата на довербата, невидливиот недостаток што постепено ги разградува односите меѓу луѓето, институциите и целото општество.

Македонија е земја во која недовербата одамна престана да биде исклучок и за многумина стана секојдневна навика. Граѓанинот се сомнева во политичарот, пациентот во здравствениот систем, родителот во образованието, работникот во работодавецот, а купувачот во трговецот. Дури и кога не постои конкретна причина за сомнеж, претпазливоста често е првата реакција. Како да сме изградиле општество во кое довербата мора постојано да се докажува, додека недовербата се подразбира.

Ова не е само прашање на карактер или национален менталитет. Довербата се создава низ искуството, преку правилата што важат еднакво за сите, преку институциите што ја исполнуваат својата функција и преку чувството дека чесното однесување има смисла. Кога граѓаните со години гледаат дека одговорноста често изостанува, дека ветувањата лесно се забораваат и дека правилата понекогаш зависат од тоа кој ги прекршува, недовербата станува логична последица. Проблемот започнува кога таа последица се претвора во трајна општествена состојба.

Особено загрижувачко е што во Македонија довербата во институциите често се заменува со доверба во личните познанства. Наместо да веруваме дека одредена постапка ќе биде завршена според закон, бараме човек што може да помогне. Наместо да очекуваме еднаков третман, се распрашуваме кого познаваме во установата. Наместо да се потпреме на системот, се потпираме на телефонски броеви, роднински врски и лични услуги. Така постепено се создава паралелен систем во кој формалните правила постојат, но не секогаш се доживуваат како доволна гаранција за праведност.

Најголемата трагедија е што ваквата состојба почнува да изгледа нормално. Кога некој ќе добие работа без ничија помош, тоа понекогаш се раскажува како необичен успех. Кога институција ќе заврши работа навреме, граѓаните знаат да бидат пријатно изненадени. Кога службеник ќе се однесува професионално, неговата коректност се истакнува како посебна доблест, наместо да биде основен стандард. Општество во кое нормалното однесување предизвикува изненадување има сериозен проблем со сопствените очекувања.

Недовербата, меѓутоа, не завршува пред вратите на институциите. Таа влегува во компаниите, семејствата, соседствата и секојдневните човечки односи. Работодавецот се сомнева дека работникот ќе ја злоупотреби секоја можност, додека работникот стравува дека неговиот труд нема да биде соодветно вреднуван. Малите компании се плашат дека нема навреме да ги наплатат побарувањата, а деловните партнери бараат дополнителни гаранции дури и кога соработуваат со години. Во таква средина секој се обидува да се заштити од другиот, а заедничкиот напредок станува потежок.

Токму тука недовербата добива и директна економска цена. Кога деловните односи се оптоварени со сомнежи, се трошат повеќе време, пари и енергија за проверки, обезбедување и контрола. Кога граѓаните не веруваат дека правилата се еднакви, се намалува нивната подготвеност доброволно да ги почитуваат. Кога млад претприемач смета дека успехот зависи повеќе од познанства отколку од квалитетна идеја, неговата мотивација да инвестира слабее. Економијата не функционира само со капитал, машини и работна сила. Таа има потреба и од доверба дека договореното ќе биде исполнето, трудот ќе биде награден, а правилата нема да се менуваат според нечии интереси.

Затоа не треба да изненадува што недостигот од доверба може да биде пречка за развој исто толку сериозна колку и недостигот од инвестиции. Странскиот инвеститор не бара само евтина работна сила или даночни поволности. Тој сака предвидлива деловна средина, стабилни институции и сигурност дека договорите и законите ќе важат и утре. Домашниот инвеститор го бара истото, можеби дури и поинтензивно, бидејќи секојдневно ги чувствува слабостите на системот. Без таква сигурност, капиталот станува претпазлив, а развојот останува ограничен.

Но постои и една друга, подлабока последица што не може да се прикаже во економските извештаи. Недовербата постепено го менува начинот на кој луѓето размислуваат едни за други. Успехот на соседот лесно се објаснува со врски, наместо со труд. Напредувањето на колегата предизвикува сомнеж наместо признание. Добрата намера понекогаш се толкува како скриен интерес, а искрената помош како услуга што еден ден ќе мора да се врати. Во таква атмосфера луѓето сè потешко се радуваат на туѓиот успех, бидејќи почнуваат да веруваат дека зад секој успех мора да постои нешто сомнително.

Ова е особено опасно за младите генерации. Дете што расте слушајќи дека без врски ништо не може да се постигне, постепено ја губи вербата во сопствениот труд. Студент што гледа дека знаењето не секогаш добива заслужено признание почнува да се прашува дали вреди да вложува дополнителен напор. Млад човек што постојано слуша дека системот е неправеден може да заклучи дека единствениот разумен избор е да ја напушти земјата. Така недовербата станува нешто повеќе од општествен проблем. Таа се претвора во причина поради која иднината сè почесто се замислува надвор од Македонија.

Сепак, би било неправедно целата одговорност да им се припише на политичарите и институциите. Недовербата во Македонија се одржува и преку нашите секојдневни постапки. Се жалиме на корупција, но понекогаш бараме лична услуга за да избегнеме процедура. Бараме еднакви правила, но сакаме исклучок кога тие правила не ни одговараат. Го осудуваме непотизмот, а истовремено се обидуваме да им обезбедиме предност на блиските. Сакаме праведно општество, но неретко под праведност подразбираме поволен исход за нас самите.

Тука се крие еден од најголемите македонски парадокси. Не им веруваме на институциите затоа што сметаме дека правилата не се почитуваат, а потоа и самите бараме начини да ги заобиколиме. Не им веруваме на другите затоа што очекуваме дека ќе постапат нечесно, но со сопствените постапки понекогаш го потврдуваме токму тоа очекување. На тој начин недовербата се храни самата себеси и создава круг од кој сè потешко се излегува.

Се разбира, довербата не значи наивност. Здравото општество не е она во кое граѓаните слепо им веруваат на политичарите, компаниите или институциите. Напротив, контролата, критиката и барањето одговорност се неопходни за секоја демократија. Но постои огромна разлика меѓу разумната претпазливост и уверувањето дека сите се корумпирани, секој има скриена намера и ништо не може да се промени. Првата го штити општеството од злоупотреби, додека втората го турка кон рамнодушност.

А рамнодушноста можеби е најопасната фаза на оваа криза. Кога граѓаните ќе престанат да очекуваат подобро, тие постепено престануваат и да го бараат. Неправдата повеќе не предизвикува изненадување, скандалите стануваат краткотрајни вести, а неисполнетите ветувања се прифаќаат како неизбежен дел од политиката. Наместо прашањето како да се промени системот, сè почесто се поставува прашањето како поединецот да се снајде во него.

Обновувањето на довербата нема да се случи со нова политичка кампања, оптимистички говор или уште една стратегија напишана на хартија. Таа се гради кога институциите постапуваат еднакво кон сите, кога прекршувањето на законите има последици и кога јавните функции се доживуваат како одговорност, а не како привилегија. Се гради и кога компаниите ги почитуваат работниците, кога договорите се исполнуваат и кога граѓаните покажуваат дека правилата важат и тогаш кога никој не ги контролира.

Македонија несомнено има потреба од повисоки плати, подобри патишта, поквалитетно здравство, посилна економија и повеќе инвестиции. Но сите тие цели ќе бидат многу потешко достижни ако продолжиме да живееме во општество во кое секој се сомнева во секого. Парите можат да изградат училиште, болница или фабрика, но не можат сами по себе да создадат уверување дека тие ќе функционираат чесно, професионално и во интерес на сите.

На крајот, можеби најголемата сиромаштија на Македонија не е во тоа што многу граѓани немаат доволно пари за достоинствен живот. Таа е и во тоа што премногу луѓе ја изгубиле вербата дека трудот, чесноста и почитувањето на правилата се доволни за да се напредува. А држава во која граѓаните престануваат да веруваат во праведноста на системот ризикува да изгуби нешто многу повредно од капиталот – желбата на луѓето да ја градат сопствената иднина во неа.

Затоа прашањето не е само кога Македонија ќе стане побогата држава. Прашањето е дали ќе успееме да изградиме општество во кое нема да мора да познаваме некого за да го добиеме она што законски ни следува, во кое успехот нема автоматски да предизвикува сомнеж и во кое чесноста нема да се смета за слабост. Бидејќи сиромаштијата може да се намали со економски раст, но изгубената доверба се враќа многу потешко. А без неа, дури и побогата Македонија може да остане сиромашно општество.

Стојанова М.