Милијарди евра пристигнуваат од иселениците: Колку долго Македонија и регионот ќе зависат од парите на дијаспората?

Секоја година милијарди евра пристигнуваат во Македонија и земјите од регионот од граѓаните кои живеат и работат во странство. За многу семејства овие средства претставуваат важен дополнителен приход, а за националните економии значаен извор на девизи и поддршка за домашната потрошувачка. Но зад големите финансиски приливи се крие и едно сериозно прашање: колку долго економиите можат да се потпираат на заработката на луѓето што ја напуштиле својата земја?

Според регионалната анализа на паричните дознаки, во земјите од овој дел на Европа годишно пристигнуваат околу 15 милијарди евра од луѓето кои работат во странство. Во последната деценија оваа сума речиси се удвоила, што покажува колку значајна улога има дијаспората во одржувањето на животниот стандард и економската активност.

Сепак, зависноста од овие средства не е еднаква во сите држави. Во Босна и Херцеговина паричните дознаки достигнуваат дури 10,7 проценти од бруто-домашниот производ, додека во Словенија нивното учество изнесува околу 1,4 проценти. Разликата покажува дека во одредени економии парите од иселениците претставуваат еден од најважните финансиски извори, додека во други имаат значително помало влијание врз вкупната економска активност.

За Македонија, иселеништвото со децении претставува важна економска и општествена појава. Голем број македонски граѓани работат во Германија, Швајцарија, Италија, Австрија и други европски земји, од каде што финансиски ги поддржуваат своите семејства. Дел од средствата пристигнуваат преку банкарски трансфери и други формални канали, додека одредени износи се носат лично при посетите на татковината.

Овие пари имаат непосредно влијание врз секојдневниот живот. Со нив се покриваат трошоци за храна, сметки, образование, здравствени услуги и одржување на домаќинствата. Во многу случаи тие овозможуваат подобар животен стандард отколку што би бил достижен само со приходите остварени во домашната економија.

Особено видливо е влијанието на дијаспората во помалите градови и руралните средини, каде што можностите за добро платена работа често се ограничени. Таму финансиската помош од странство може да претставува значаен дел од семејниот буџет. За локалните продавници, занаетчии и услужни дејности, пак, потрошувачката на овие средства создава дополнителна економска активност.

Парите од иселениците не се користат само за тековни трошоци. Дел од нив завршуваат во изградба и реновирање куќи, купување станови, автомобили и друга имотна сопственост. На тој начин дознаките можат да ја поттикнат побарувачката во градежништвото, трговијата и поврзаните дејности.

Но економскиот ефект зависи и од начинот на кој средствата се трошат. Кога парите се користат претежно за купување увезени производи, дел од нив брзо ја напуштаат домашната економија. Наспроти тоа, вложувањата во локални бизниси, производствени капацитети и нови работни места можат да создадат подолгорочна економска корист.

Токму тука се појавува една од најголемите дилеми. Паричните дознаки се корисни за семејствата што ги примаат, но нивниот раст истовремено може да биде показател за долготрајно иселување и недоволни економски можности во матичните држави. Зголемениот прилив на пари не мора да значи дека домашната економија станува посилна, особено ако паралелно продолжува да губи работоспособно население.

Заминувањето на младите и квалификуваните работници има последици што не можат едноставно да се надоместат со финансиски трансфери. Компаниите се соочуваат со недостиг од кадар, одредени професии стануваат сè потешки за пополнување, а намалувањето на бројот на жители создава дополнителен притисок врз пензискиот и здравствениот систем.

На краток рок, иселувањето може да донесе финансиско олеснување за домаќинствата. На долг рок, меѓутоа, земјата може да се соочи со намалена работна сила, послаба домашна потрошувачка и ограничени можности за економски раст. Така се создава противречна состојба во која парите од странство помагаат да се одржи животниот стандард, но не можат целосно да ги надоместат економските последици од заминувањето на населението.

Дополнителна неизвесност произлегува од фактот што овие приходи зависат од економските услови во странство. Доколку Германија, Швајцарија или други земји во кои работат иселениците се соочат со посериозно економско забавување, дел од работниците би можеле да имаат помали приходи или да останат без работа. Тоа потенцијално би се одразило и врз сумите што ги испраќаат дома.

Постои и демографско прашање што станува сè поважно со текот на времето. Првата генерација иселеници обично одржува силни финансиски и семејни врски со татковината. Но нивните деца, родени или израснати во странство, не мора да имаат исти обврски и навики во однос на испраќањето пари.

Како што минуваат генерациите, дел од семејните врски се менуваат, а со тоа може да се промени и обемот на финансиската поддршка. Ова не значи дека дознаките нужно ќе почнат да се намалуваат во блиска иднина, но покажува зошто нивниот сегашен раст не треба автоматски да се смета за трајно гарантиран приход.

За Македонија, вистинскиот предизвик е како финансиската поврзаност со дијаспората да се претвори во посилна економска соработка. Наместо средствата да се насочуваат претежно кон потрошувачка и недвижности, потребно е да се создадат услови дел од нив да се вложуваат во претприемништво, производство, технологија и други дејности што можат да отворат нови работни места.

За тоа се потребни стабилна деловна средина, предвидливи правила, доверба во институциите и реални можности за остварување принос од инвестициите. Дијаспората располага не само со финансиски средства, туку и со професионално искуство, знаење и деловни контакти стекнати на странските пазари. Токму овие ресурси можат да бидат подеднакво значајни како и самите парични трансфери.

Сепак, не треба да се очекува иселениците сами да ги решат структурните проблеми на домашната економија. Одговорноста за создавање подобри услови за работа, повисока продуктивност и поконкурентни компании останува пред сè кај домашните институции и деловниот сектор.

Големите суми што секоја година пристигнуваат од странство несомнено претставуваат важна поддршка за Македонија и регионот. Но тие истовремено потсетуваат на огромниот број луѓе кои својата економска сигурност морале да ја побараат надвор од родната земја.

Затоа, успехот на една економија не треба да се мери само според тоа колку пари испраќаат нејзините иселеници, туку и според тоа колку можности создава за луѓето што сакаат да останат. Дијаспората може да биде силен партнер во економскиот развој, но не и трајна замена за домашното производство, инвестициите и добро платените работни места.