Италија сака засекогаш да го укине поместувањето на часовникот – што ќе значи тоа за Европа?

Дали Европа конечно ќе престане да ги поместува стрелките на часовникот двапати годишно? Прашањето што со години предизвикува поделени мислења повторно се враќа во центарот на вниманието, откако во Италија беше претставена иницијатива за целосно укинување на сезонското менување на времето и воведување трајно летно сметање на времето.

Предлогот предвидува часовниците да останат еден час понапред и во зимските месеци, со што граѓаните би добиле повеќе дневна светлина во попладневните часови. Поддржувачите сметаат дека ваквата промена би можела да ја намали потрошувачката на електрична енергија, да ја поттикне економската активност и да придонесе за поквалитетно користење на слободното време.

Сепак, зад навидум едноставната идеја се крие сложено прашање што ги опфаќа економијата, здравјето, сообраќајот и секојдневните навики на милиони Европејци. Додека едни сметаат дека поместувањето на часовникот е застарена практика, други предупредуваат дека трајното летно време би можело да создаде нови проблеми, особено во зимските утра.

Италијанската иницијатива ја претстави пратеникот Андреа Баработи, со поддршка од Италијанското здружение за еколошка медицина и организацијата за заштита на потрошувачите Consumerismo No Profit. Предлогот веќе привлече значително внимание во јавноста, а интернет-петицијата за промена на постојниот систем собра речиси 360.000 потписи.

Главниот аргумент на иницијаторите е дека продолжувањето на дневната светлина во попладневните часови би можело да донесе конкретни економски придобивки. Според нив, луѓето би имале помала потреба од вештачко осветлување по завршувањето на работниот ден, а одредени стопански дејности би можеле да имаат корист од подолгите светли попладниња.

Особено внимание привлекуваат проценките за можните заштеди на електрична енергија. Италијанската енергетска компанија Terna пресметала дека сегашниот систем на летно сметање на времето овозможува годишна заштеда од приближно 302 милиони киловат-часови електрична енергија.

Доколку летното сметање на времето се применува во текот на целата година, според наведените проценки, би можеле да се заштедат дополнителни 160 милиони киловат-часови. Тоа би значело вкупна годишна заштеда од околу 462 милиони киловат-часови, што за земја со голема потрошувачка на електрична енергија претставува значителна количина.

Податоците за изминатите две децении покажуваат дека промената на времето веќе имала мерливо влијание врз италијанскиот енергетски систем. Во периодот од 2004 до 2025 година, благодарение на летното сметање на времето, Италија заштедила повеќе од 12 милијарди киловат-часови електрична енергија, со проценета вредност од приближно 2,3 милијарди евра.

Сепак, енергетските придобивки од оваа практика постепено се намалуваат. Причината е технолошкиот напредок, особено масовната употреба на штедливи светилки и енергетски поефикасни системи за осветлување. Денешните домаќинства и деловни објекти трошат помалку електрична енергија за осветлување отколку пред дваесетина години, па ефектот од дополнителниот час дневна светлина веќе не е ист.

Поради тоа, економската оправданост на трајното летно време не може да се оценува само преку потрошувачката на електрична енергија. Неопходно е да се земат предвид и можните промени во користењето на греењето, климатизацијата, јавниот превоз и другите услуги што зависат од дневните активности на населението.

Поддржувачите на иницијативата посочуваат дека придобивките би можеле да бидат особено видливи во трговијата, угостителството и туризмот. Подолгата дневна светлина по завршувањето на работното време би можела да ги поттикне луѓето почесто да излегуваат, да посетуваат продавници, ресторани и кафулиња или да поминуваат повеќе време на отворено.

Ова би можело да има позитивно влијание и врз рекреативните активности. Граѓаните кои работат до доцните попладневни часови би добиле дополнително време за прошетки, спортување и други активности на дневна светлина, особено во периодот од годината кога деновите се пократки.

Но трајното летно сметање на времето има и друга страна. Доколку часовниците останат еден час понапред во текот на зимата, сонцето би изгревало значително подоцна отколку според сегашното зимско време.

Во северните делови на Италија оваа промена би била особено забележлива. Во Торино, во одредени зимски денови, сонцето би изгревало околу 9:04 часот, а во Милано околу 9 часот наутро. Во Рим изгрејсонцето би било околу 8:34 часот, додека во Неапол околу 8:23 часот.

Тоа би значело дека голем број ученици, студенти и вработени би ги започнувале своите дневни обврски додека надвор сè уште е темно. За семејствата со деца, особено во северните региони, ваквата промена би можела да влијае врз утринските навики и организацијата на секојдневието.

Токму влијанието врз човечкото здравје е едно од најважните прашања во расправата за иднината на сметањето на времето. Научниците веќе подолго време предупредуваат дека сезонското поместување на часовникот може привремено да го наруши спиењето и природниот биолошки ритам.

Човечкиот организам функционира според внатрешен биолошки часовник кој е тесно поврзан со циклусот на светлина и темнина. Кога официјалното време нагло се менува, на организмот може да му бидат потребни неколку дена за повторно да се приспособи на новиот распоред.

Кај одредени луѓе ова приспособување може да биде проследено со нарушен сон, замор и намалена концентрација. Токму затоа постои значителна поддршка за укинување на сезонското поместување на часовникот.

Меѓутоа, стручните мислења се разликуваат кога станува збор за прашањето кое време треба трајно да се задржи. Дел од експертите сметаат дека стандардното, односно зимското време, е поповолно за здравјето, бидејќи овозможува подобро усогласување на секојдневните активности со природниот циклус на дневната светлина.

Според ова гледиште, утринската светлина има важна улога во регулирањето на биолошкиот часовник и во одржувањето на стабилен ритам на спиење и будност. Доколку сонцето изгрева многу доцна, дел од населението би можел потешко да го усогласи својот дневен распоред со природните биолошки потреби.

Од друга страна, поборниците на трајното летно време сметаат дека дополнителната дневна светлина во попладневните часови би имала позитивни ефекти врз физичката активност, социјалниот живот и користењето на јавните простори.

Така, иако постои широка согласност дека честото менување на часовникот не е идеално решение, сè уште нема единствен став дали трајното летно или трајното зимско време би било најдобриот избор.

Италијанската иницијатива повторно го отвора и прашањето за заедничката европска политика. Европската унија веќе неколку години се обидува да најде решение за сезонското поместување на часовникот, но досегашните обиди не доведоа до конечен договор.

Во 2018 година Европската комисија организираше јавна консултација во која учествуваа приближно 4,6 милиони граѓани. Дури 84 проценти од учесниците се изјаснија за укинување на сезонското менување на времето.

Резултатот покажа силна поддршка за промена на постојната практика меѓу учесниците во консултацијата, иако тие не претставуваа статистички репрезентативен примерок од целокупното население на Европската унија.

Следната година Европскиот парламент го поддржа предлогот за реформа, со што се отвори можност сезонското поместување на часовникот да стане минато. Сепак, процесот запре бидејќи земјите членки не успеаја да постигнат согласност за начинот на кој треба да се спроведе промената.

Главниот проблем не е само одлуката дали да се укине поместувањето, туку и прашањето кое време би го избрала секоја држава. Доколку соседни земји воведат различни режими, тоа би можело да создаде дополнителни тешкотии во меѓународниот сообраќај, железничките врски, логистиката и деловното работење.

Европската економија е силно поврзана, а секојдневно низ границите се движат огромен број патници, стоки и услуги. Различните временски правила би можеле да ја усложнат организацијата на транспортот, работните распореди и прекуграничната комуникација.

Особено чувствителни би биле секторите во кои точната временска координација е неопходна, како воздухопловството, железничкиот сообраќај и меѓународната трговија. Затоа европските институции настојуваат секоја поголема промена да биде усогласена меѓу земјите.

Во текот на 2025 година, полското претседателство со Советот на Европската унија предложи двегодишен пробен период во кој би се применувало трајно летно сметање на времето. Идејата беше преку привремена примена да се испитаат практичните ефекти, но и овој предлог остана без потребната согласност.

Нова можност за продолжување на расправата би можела да донесе студијата на Европската комисија, чие завршување се очекува до крајот на 2026 година. Нејзините резултати би можеле да обезбедат дополнителни аргументи за економските, здравствените и организациските последици од различните решенија.

За Македонија, ова прашање е важно и поради поврзаноста со европските земји. Државата го применува сезонското поместување на часовникот, а евентуалните промени во Европската унија би можеле да влијаат врз потребата од усогласување на временскиот режим.

Особено значајно би било задржувањето на практичната усогласеност со земјите од регионот и со европските економски партнери. Сепак, евентуалната одлука на Европската унија не би значела автоматска промена на правилата во Македонија, бидејќи за тоа би биле потребни соодветни домашни одлуки.

Во меѓувреме, сезонското поместување на часовникот продолжува да важи според постојните правила. Италијанскиот предлог засега претставува иницијатива, а не усвоена одлука за воведување трајно летно време.

Дали Европа ќе избере повеќе дневна светлина во попладневните часови или ќе даде предност на утринската светлина, останува отворено прашање. Она што е јасно е дека одлуката нема да биде само симболично поместување на стрелките, туку промена што ќе влијае врз секојдневниот живот, економските активности и навиките на милиони луѓе.

По години неуспешни обиди за договор, Италија повторно ја враќа темата на европската агенда. Но за сезонското поместување на часовникот навистина да замине во историјата, ќе биде потребно нешто многу посложено од едноставно вртење на стрелките – заедничка политичка одлука за тоа како Европа сака да го организира своето време.