Над 1,6 милијарди евра потрошени преку јавни набавки во Македонија: Кои компании и институции доминираат?

Јавните набавки во Македонија бележат значителен раст, а во текот на 2025 година преку договорите за набавка на стоки, услуги и работи биле ангажирани повеќе од 1,6 милијарди евра. Податоците од годишниот извештај на Бирото за јавни набавки покажуваат дека вредноста на склучените договори се зголемила за 17 проценти во споредба со претходната година, што укажува на поголем обем на финансиски активности во овој сегмент.

Вкупната вредност на јавните набавки достигнала 97,1 милијарди денари, додека бројот на склучени договори изнесувал 34.320. Во споредба со 2024 година, бројот на договорите пораснал за три проценти, значително помалку од растот на нивната вкупна вредност. Оваа разлика покажува дека финансискиот обем на набавките се зголемувал побрзо од бројот на реализираните договорни постапки.

Јавните набавки претставуваат еден од најважните механизми преку кои државните институции, јавните претпријатија и другите договорни органи обезбедуваат производи, услуги и инфраструктурни работи неопходни за нивното функционирање. Преку овие постапки се набавуваат различни категории стоки и услуги, од медицинска опрема и енергенси до градежни активности, одржување и техничка поддршка.

Поради големината на средствата што се распределуваат, јавните набавки имаат значително влијание врз домашната економија. За дел од компаниите, договорите со јавниот сектор претставуваат важен извор на приходи, додека за институциите тие се основен инструмент за обезбедување на потребните ресурси. Истовремено, начинот на кој се трошат овие средства е важен показател за транспарентноста и ефикасноста на управувањето со јавните финансии.

Меѓу институциите и јавните претпријатија што учествуваат во постапките за јавни набавки, најголема вредност на набавките во 2025 година имале „Електрани на Северна Македонија“. Ваквата позиција го истакнува значењето на енергетскиот сектор, каде што набавките можат да опфаќаат големи финансиски износи поради природата на производството, одржувањето и снабдувањето.

Енергетските претпријатија функционираат во сектор во кој трошоците за суровини, опрема, резервни делови и технички услуги можат да бидат значителни. Поради тоа, дури и релативно мал број големи договори може силно да влијае врз вкупната вредност на јавните набавки. Сепак, за целосна процена на структурата на трошоците потребен е увид во поединечните договори и нивната намена.

На страната на компаниите што добиваат договори преку јавните набавки, според објавените податоци, најголема вредност на склучени договори имала скопската компанија „Алкалоид Конс“. Ова ја издвојува како водечки понудувач според договорената вредност во анализираниот период.

Важно е да се направи разлика меѓу вредноста на склучените договори и реално исплатените средства. Договорената вредност го покажува финансискиот обем на преземените обврски, но не значи задолжително дека целиот износ бил исплатен во истата календарска година. Исплатите и реализацијата зависат од условите на договорите, роковите за испорака и извршувањето на договорените активности.

Растот на јавните набавки отвора и пошироки прашања за структурата на јавната потрошувачка. Зголемувањето на вкупната вредност може да биде поврзано со поголеми инвестиции, поскапи стоки и услуги или со склучување договори со повисока поединечна вредност. Само врз основа на вкупниот раст не може со сигурност да се утврди кој од овие фактори имал најголемо влијание.

Разликата меѓу растот на вредноста и растот на бројот на договори е особено интересна. Додека бројот на склучени договори се зголемил за три проценти, нивната вкупна вредност пораснала за 17 проценти. Тоа значи дека просечната договорена вредност била повисока отколку претходната година, иако ваквиот показател сам по себе не открива дали станува збор за поскапување, поголем обем на набавките или различна структура на договорите.

За стопанството, јавните набавки претставуваат значаен пазар на кој се натпреваруваат компании од различни дејности. Учеството во овие постапки може да им овозможи на претпријатијата пристап до големи деловни договори, но истовремено бара исполнување конкретни административни, финансиски и технички услови.

Еден од најважните аспекти на системот е обезбедувањето фер конкуренција. Колку повеќе квалификувани компании учествуваат во тендерските постапки, толку се поголеми можностите институциите да добијат поконкурентни понуди. Наспроти тоа, ограничената конкуренција може да го намали изборот и да ја отежне процената дали јавните средства се користат на најекономичен начин.

Затоа податоците за најголемите нарачатели и добавувачи имаат значење што оди подалеку од обично рангирање. Тие овозможуваат подобро да се согледа каде се концентрира најголемиот дел од договорените средства и кои компании имаат најголемо учество во снабдувањето на јавниот сектор.

Сепак, високата вредност на договорите на одредена компанија не претставува сама по себе доказ за неправилност. Големината на договорите може да биде поврзана со природата на дејноста, обемот на потребните производи или услуги и способноста на компанијата да исполни сложени тендерски услови. За оценување на законитоста и оправданоста на конкретна набавка неопходна е анализа на постапката, конкуренцијата, цената и реализацијата.

Од друга страна, концентрацијата на големи договори кај ограничен број понудувачи може да биде причина за дополнително внимание од институциите и јавноста. Особено е важно да се следи дали тендерските услови овозможуваат рамноправно учество и дали изборот на понудувачите се врши според јасни и проверливи критериуми.

Транспарентноста има клучна улога во овој процес. Јавно достапните информации за распишаните постапки, склучените договори и нивните вредности им овозможуваат на компаниите, медиумите и граѓаните да следат како се користат средствата во јавниот сектор. Ваквата достапност на податоците е важна за градење доверба во институциите.

Посебно значење има и следењето на реализацијата на договорите. Успешната јавна набавка не завршува со изборот на најповолна понуда, туку со навремена испорака на договорените производи, услуги или работи, со соодветен квалитет и во рамките на утврдените финансиски услови.

За граѓаните, овие прашања имаат директно значење бидејќи јавните набавки се поврзани со функционирањето на услугите што секојдневно ги користат. Од енергетиката и здравството до образованието и инфраструктурата, квалитетот на јавните услуги во голема мера зависи и од тоа колку ефикасно се организираат и спроведуваат набавките.

Податоците за 2025 година покажуваат дека јавните набавки остануваат значаен дел од економската активност во Македонија. Со вкупна договорена вредност од 97,1 милијарди денари и повеќе од 34.000 склучени договори, станува збор за финансиски обем што заслужува постојано внимание и детална анализа.

Во наредниот период особено важно ќе биде да се следи дали зголемената вредност на јавните набавки ќе биде проследена со подобри услуги, поквалитетна инфраструктура и поефикасно функционирање на институциите. Растот на потрошените средства не мора автоматски да значи и поголема корист за граѓаните, доколку не е придружен со соодветни резултати.

На крајот, вистинската слика за јавните набавки не ја дава само вкупната сума на склучените договори, ниту имињата на најголемите нарачатели и добавувачи. Подеднакво важни се конкуренцијата, транспарентноста и квалитетот на добиените производи и услуги. Токму овие показатели треба да бидат основа за процена дали повеќе од 1,6 милијарди евра договорени преку јавните набавки во 2025 година се искористени во интерес на јавноста.