Живот на кредит: Зошто Македонците сè почесто посегнуваат по брзи кредити?

Финансиските друштва стануваат сè позначаен дел од македонскиот кредитен пазар. Иако банките и понатаму имаат доминантна улога во финансирањето на граѓаните и компаниите, побарувачката за алтернативни извори на пари забрзано расте. Најновите податоци покажуваат дека кредитните побарувања на финансиските друштва достигнале речиси 16 милијарди денари, што отвора прашања за причините за ваквиот раст и неговите последици врз задолженоста на населението.

На крајот од вториот квартал од 2026 година, кредитните побарувања на финансиските друштва изнесувале 15,97 милијарди денари, односно приближно 260 милиони евра. Во споредба со истиот период од претходната година, нивното кредитно портфолио се зголемило за 28,6 проценти.

Овие бројки покажуваат дека небанкарското кредитирање бележи значителен раст и постепено го проширува своето присуство на домашниот финансиски пазар. Иако неговиот обем останува значително помал од банкарското кредитирање, динамиката со која се развива секторот привлекува сè поголемо внимание.

За брзината на овој развој зборуваат и податоците што гувернерот на Народната банка, Трајко Славески, ги презентираше на конференцијата „Микробалканс 2026“. Во периодот од 2020 до 2025 година, кредитирањето од финансиските друштва и лизинг-компаниите растело со просечна годишна стапка од 22,3 проценти.

За споредба, кредитирањето од банките кон домаќинствата и компаниите во истиот период бележело просечен годишен раст од 9,6 проценти. Разликата укажува дека небанкарскиот сектор се проширувал со значително побрзо темпо, иако тргнувал од многу помала основа.

Причините за зголеменото користење на овие финансиски услуги можат да се бараат во нивната достапност и разновидноста на производите што им се нудат на клиентите. Финансиските друштва обезбедуваат краткорочни кредити, финансирање при купување производи и можности за отплата на повеќе рати.

За дел од потрошувачите, ваквите производи претставуваат алтернатива на традиционалните банкарски кредити. Сепак, полесната достапност на финансирањето не значи дека секој кредит е подеднакво поволен, поради што условите за отплата и вкупните трошоци имаат особено значење.

И покрај силниот годишен раст, податоците за вториот квартал од 2026 година покажуваат одредено забавување во однос на почетокот на годината. Споредено со првото тримесечје, кредитните побарувања на финансиските друштва се намалиле за 1,9 проценти, додека нивната вкупна актива се намалила за 1,1 процент.

Меѓутоа, годишната споредба дава поинаква слика. Покрај зголемувањето на кредитното портфолио од 28,6 проценти, вкупните средства на финансиските друштва пораснале за 30,3 проценти во однос на истиот период од претходната година.

Тоа покажува дека кварталното намалување засега не го менува фактот дека секторот бележи значително проширување на годишно ниво. За да се утврди дали станува збор за почеток на подолготрајно забавување, потребни се податоци и за наредните квартали.

Дополнителен показател за обемот на небанкарското кредитирање е бројот на склучени договори. Во првата половина од 2025 година финансиските друштва склучиле 228.870 нови договори, од кои 99,8 проценти се однесувале на кредити.

Нивната вкупна вредност достигнала 8,2 милијарди денари, односно приближно 133 милиони евра. Од оваа сума, околу седум милијарди денари се однесувале на договори со физички лица, додека приближно 1,2 милијарди денари биле поврзани со правни лица.

Овие податоци покажуваат дека граѓаните имаат значајно учество во работењето на финансиските друштва. Сепак, бројот на договори не треба да се поистоветува со бројот на задолжени лица, бидејќи еден клиент може да користи повеќе кредитни производи или да склучи неколку договори во текот на годината.

Според процените на претставници на секторот, зад договорите склучени во првата половина од 2025 година стоеле приближно 80.000 до 100.000 граѓани. Оваа процена дополнително ја нагласува разликата меѓу бројот на одобрени кредити и бројот на лица што користат ваков вид финансирање.

Во меѓувреме, понудата на финансиските друштва станува сè поразновидна. Покрај традиционалните краткорочни кредити, на пазарот се присутни и производи што овозможуваат купување стоки со одложено плаќање или отплата на рати.

Ваквите услуги го прошируваат кругот на потенцијални корисници, бидејќи финансирањето повеќе не е поврзано исклучиво со директно позајмување готовина. Дел од финансиските друштва, исто така, работат со деловни клиенти и обезбедуваат услуги како факторинг и други форми на финансирање.

Поради тоа, растот на вкупните кредитни побарувања не може целосно да се припише само на брзите кредити што ги користат граѓаните. Податоците го опфаќаат поширокиот пазар на финансиски друштва, во кој постојат различни деловни модели и категории клиенти.

Сепак, зголемената активност на овој сектор го отвора и прашањето за заштитата на потрошувачите. Особено внимание привлекуваат ризиците поврзани со прекумерното задолжување, недоволното разбирање на кредитните услови и можноста клиентите да користат повеќе кредити истовремено.

Во текот на 2026 година Министерството за финансии ги засилило контролите врз работењето на финансиските друштва. Според објавените информации, до мај биле изречени 22 глоби на 16 финансиски друштва, како и 23 писмени наредби за отстранување на утврдени неправилности.

По спроведен вонреден надзор, на едно од поголемите финансиски друштва му била одземена дозволата за работа. Министерството најавило и дополнително заострување на законските услови, со цел да се намалат ризиците од прекумерно задолжување и да се подобри заштитата на клиентите.

Овие мерки доаѓаат во период кога небанкарското кредитирање добива сè поголемо економско значење. Развојот на секторот може да ја зголеми достапноста на финансиски услуги, но истовремено бара соодветен надзор и јасни правила за работењето на компаниите.

За граѓаните, најважно е при користењето кредит да се земат предвид не само брзината на одобрување и висината на месечната рата, туку и вкупниот износ што треба да се врати. Каматите, дополнителните трошоци и последиците од евентуално доцнење со отплатата можат значително да влијаат врз конечната цена на задолжувањето.

Особено внимателно треба да се процени можноста за редовна отплата кога едно домаќинство веќе има постојни кредитни обврски. Користењето нов заем за покривање претходни долгови може дополнително да го зголеми финансискиот притисок доколку не е придружено со одржлив план за отплата.

Од друга страна, за финансиските друштва продолжувањето на растот ќе зависи и од нивната способност да ги усогласат деловните цели со законските обврски и одговорното кредитирање. Поголемиот обем на работа носи дополнителни приходи, но и поголема одговорност при проценувањето на кредитоспособноста на клиентите.

Со кредитни побарувања од речиси 16 милијарди денари, финансиските друштва веќе претставуваат значаен сегмент од македонскиот финансиски пазар. Нивниот годишен раст од 28,6 проценти покажува дека интересот за небанкарско финансирање останува голем, и покрај забавувањето забележано во вториот квартал.

Сепак, брзото проширување на кредитното портфолио само по себе не покажува дали финансиската состојба на граѓаните се подобрува или влошува. За таква процена се потребни дополнителни податоци за приходите, структурата на задолжувањето, редовноста на отплатата и причините поради кои клиентите користат вакви финансиски производи.

Понатамошниот развој на секторот ќе зависи од побарувачката за кредити, регулаторните промени и способноста на финансиските друштва да обезбедат одржливи услови за финансирање. Во меѓувреме, растечките износи на кредитните побарувања покажуваат дека задолжувањето надвор од традиционалниот банкарски систем станува сè поважна тема за македонската економија.