Америка ја менува енергетската карта на Балканот: Американскиот гас стигнува и до Македонија

Енергетската карта на Западен Балкан влегува во период на големи промени. Американскиот течен природен гас сè посилно се појавува како алтернатива на рускиот гас, а новите инфраструктурни проекти во Босна и Херцеговина, Албанија, Косово, Грција и поширокиот регион би можеле значително да го променат начинот на кој балканските земји се снабдуваат со енергија.

Зад оваа промена не стои само потребата од нови извори на гас. Станува збор и за пошироко геополитичко прегрупирање во кое Соединетите Американски Држави настојуваат да го зголемат присуството на својот течен природен гас на европскиот пазар, додека земјите од регионот бараат начин да ја намалат зависноста од руски енергенти и од јаглен.

За балканските земји природниот гас се гледа како преодно гориво кое би можело да обезбеди постабилно снабдување додека постепено се зголемува производството од обновливи извори. Европската унија, од друга страна, предупредува дека изградбата на голема нова гасна инфраструктура може да создаде долгорочна зависност од фосилни горива токму во период кога регионот треба да се приближува кон европските цели за декарбонизација.

Еден од најзначајните проекти во оваа нова енергетска слика е Јужната интерконекција во Босна и Херцеговина. Таа треба да создаде нов правец за снабдување преку Хрватска и терминалот за течен природен гас на островот Крк, со што Босна и Херцеговина би добила алтернатива на единствениот постоечки правец преку кој пристигнува рускиот гас.

За Сараево, аргументот е пред сè енергетска сигурност. Надлежните институции во Федерацијата Босна и Херцеговина тврдат дека проектот не е замислен како начин земјата долгорочно да се врзе за природниот гас, туку како можност да престане да зависи од еден извор и еден правец на снабдување.

Сепак, проектот стана и политички чувствителен. Како главен оператор е предвидена компанијата AAFS, која според изворот е поврзана со блиски соработници на американскиот претседател Доналд Трамп. Европски претставници отворија прашања околу транспарентноста и усогласеноста на проектот со пошироката енергетска политика на Европската унија, а проектот сè уште ги нема добиено сите потребни парламентарни одобренија.

Паралелно со Босна и Херцеговина, Албанија има уште поголеми амбиции. Тирана размислува за долгорочен, 20-годишен договор за снабдување со американски течен природен гас во соработка со Грција и американската компанија Venture Global. Засега станува збор за меморандум за разбирање, а реализацијата ќе зависи и од студијата за изводливост.

Албанија денес најголем дел од електричната енергија го обезбедува од хидроелектрани, што ја прави чувствителна на сушни периоди. Природниот гас моментално има учество од само 1,8 процент во нејзиниот енергетски микс, но планот е во иднина да служи како дополнителен извор кога производството од обновливите извори нема да биде доволно.

Амбициите на Тирана не завршуваат со домашната потрошувачка. Во Валона се разгледува развој на регионален гасен центар, со што Албанија би можела да добие многу поголемо значење во снабдувањето на поширокиот регион. Таквиот развој би ја претворил земјата од релативно мал потрошувач на природен гас во потенцијално важна точка на балканската енергетска инфраструктура.

Косово исто така ја разгледува можноста за користење американски течен природен гас, иако конечна одлука сè уште нема. Сето тоа покажува дека американскиот гас не се пробива на Балканот преку еден голем проект, туку преку повеќе инфраструктурни и трговски иницијативи кои постепено би можеле да се поврзат.

Во оваа нова енергетска мрежа место има и Македонија. Според плановите наведени во изворот, Македонија и Србија би можеле да добиваат американски гас преку планираните поврзувања со Грција. Тоа би значело дополнителна можност за снабдување и поголема диверзификација на изворите во споредба со традиционалните правци.

Грција во такво сценарио добива особено важна позиција. Нејзината инфраструктура за прием на течен природен гас и идните регионални интерконекции можат да ја претворат земјата во една од главните влезни точки за американски гас кон Југоисточна Европа. Од таму енергенсот би можел да продолжи кон пазарите во внатрешноста на Балканот.

Вашингтон ваквиот развој го претставува како начин за зајакнување на енергетската безбедност и намалување на руското влијание во регионот. Зголемениот извоз на американски енергенти истовремено има и економска и геополитичка димензија, бидејќи создава нови пазари за американските производители и посилни енергетски врски со европските партнери.

Токму тука се појавува сложената позиција на Европската унија. Брисел сака земјите од Западен Балкан постепено да ја намалуваат зависноста од рускиот гас и од другите фосилни горива, но истовремено е внимателен кон изградбата на нова инфраструктура која би можела да се користи со децении. Европската комисија предупредува дека не треба да се воведува природен гас на пазари каде што тој досега речиси и не се користел.

Парадоксот е што самата Европска унија во последните години значително се потпира на течниот природен гас од Соединетите Американски Држави. Разликата е во долгорочната стратегија: Брисел сака гасот да остане дел од преодниот период, додека конечната насока треба да биде систем со многу поголемо учество на обновливите извори и значително помали емисии.

За земјите од Западен Балкан затоа изборот е посложен од едноставна замена на рускиот со американски гас. Новите интерконекции можат да ја зголемат сигурноста на снабдувањето и да создадат конкуренција меѓу различни извори, но изградбата на скапа инфраструктура носи и ризик таа да создаде економска потреба природниот гас да се користи многу подолго од првично планираното.

Во следните години Босна и Херцеговина, Албанија, Косово, Македонија и другите земји од регионот ќе треба да балансираат меѓу неколку цели: сигурно снабдување, прифатлива цена на енергијата, намалување на зависноста од Русија и приближување кон климатските правила на Европската унија.

Поради тоа, американскиот продор на енергетскиот пазар на Балканот е многу повеќе од трговска приказна за течен природен гас. Во прашање е постепено пополнување на просторот што го губи руското енергетско влијание, но и борба околу тоа каква енергетска инфраструктура ќе користи регионот во следните децении. За Македонија и соседните земји, одлуките што денес се носат околу гасоводите и интерконекциите можат да имаат последици многу подолго од актуелната енергетска криза.