Овошката што ја заборавивме повторно станува вредна: Мушмулата се враќа на голема врата

Овошките што некогаш речиси задолжително се садеа покрај куќите денес сè потешко се среќаваат. Дел од старите јаболка, круши, сливи и други видови преживеале благодарение на неколку заборавени стебла во дворовите, старите селски имоти и овоштарниците што со години никој сериозно не ги обработувал. Но она што до неодамна изгледаше како остаток од некое друго време, повторно станува интересно и за земјоделците и за потрошувачите.

Интересот за старите и автохтони сорти расте, а причината повеќе не е само носталгијата. Нивниот специфичен вкус, локалното потекло и генетската разновидност отвораат можност овошје што некогаш било сосема обично да се претвори во производ за кој денес постои посебна пазарна ниша.

Во Македонија, на пример, сè уште постојат голем број автохтони и одомаќинети сорти јаболка, круши, сливи и друго овошје. Некои од нив со векови се приспособувале на локалната клима и условите за производство. Проблемот е што дел од ова растително богатство постепено исчезнува, а некои сорти се зачувани само преку мал број стебла.

Слични обиди за зачувување на старите сорти постојат и во други делови од светот. На Нов Зеланд, брачен пар повеќе од три децении ги пронаоѓа и размножува старите сорти јаболка што преживеале во напуштени овоштарници. Во текот на годините успеале да соберат повеќе од 400 различни сорти, а дел од новите садници повторно ги враќаат во местата од кои потекнувале.

Вредноста на старите сорти не се сведува само на нивната историја. Некои од нив опстанале со генерации токму затоа што добро се приспособиле на условите во кои биле одгледувани.

Меѓу старите сорти што се споменуваат во регионот се будимка, лепоцветка, шеќерлија, слаткача, кожара и ѓула. Секоја има свои карактеристики, а нивното зачувување е значајно и поради генетската разновидност што ја носат.

Тоа не значи дека старата сорта автоматски е подобра од современата или дека може да се одгледува без заштита и со минимална грижа. Современите сорти имаат огромно значење за комерцијалното производство и се создадени токму за да одговорат на барањата за принос, квалитет, складирање и продажба.

Сепак, генетската разновидност на старите сорти може да стане сè поважна во услови на почести суши, високи температури и промени во производствените услови. Како еден пример се наведува будимката, за која претходно било оценето дека покажува голема отпорност при значителни промени на временските услови.

Но една стара овошка особено добро ја покажува можноста заборавеното повторно да стане интересно – мушмулата.

Некогаш многу почеста во дворовите, денес мушмулата главно може да се најде како поединечно стебло или во помали насади. Таа тешко може да се натпреварува со јаболкото или крушата кога станува збор за масовна продажба, но токму нејзината необичност може да биде предност за малите производители.

Мушмулата е самооплодна овошка, а како погоден период за садење најчесто се наведува есента. Добро ги поднесува ниските температури, додека за нејзино одгледување повеќе одговараат сончеви и проветрени места и почва што добро ја пропушта водата.

Во плодност може да влезе релативно рано, а со развојот на стеблото приносот значително се зголемува. Според податоците на Agroklub наведени во изворот, мушмулата калемена на дуња во периодот на полна родност може просечно да даде околу 60 до 80 килограми плодови по стебло. Кај одредени подлоги се наведуваат и повисоки приноси.

Но мушмулата има една карактеристика што ја разликува од поголемиот дел од овошјето што редовно го купуваме.

Нејзините плодови не се наменети веднаш за консумирање по бербата. Тие созреваат доцна во годината, а откако ќе омекнат стануваат послатки и попријатни за јадење. Токму оваа специфичност во минатото била добро позната во домаќинствата, додека денес за многу помлади потрошувачи мушмулата е речиси непознато овошје.

Тоа, сепак, не мора да биде недостаток. Плодот може да се користи и за преработка, што на малите земјоделски стопанства им отвора повеќе можности од едноставната продажба на свежо овошје.

Од мушмулата може да се подготвуваат џемови, желе, сокови и други производи. На тој начин производителот не мора да се натпреварува со големите овоштарници што на пазарот испорачуваат огромни количества стандардни јаболка, круши или сливи.

Наместо тоа, предноста може да ја бара во нешто што големото производство потешко го нуди – специфичен производ, локално потекло, традиционален начин на преработка и приказна што го издвојува овошјето од останатата понуда.

Токму тука може да се крие новата економска вредност на старите сорти.

Современиот потрошувач не ја избира храната исклучиво според цената. Дел од купувачите бараат локални производи, необични вкусови и храна со јасно потекло. За мал производител тоа може да биде можност да продава помали количества, но со поголема додадена вредност.

Секако, старата овошка сама по себе не е гаранција за добра заработка. Потребни се квалитетен производ, соодветно одгледување, преработка, пакување и пазар на кој таквиот производ ќе најде купувачи. Но за малите стопанства што тешко можат да им конкурираат на големите производители со количество, различноста може да стане предност.

Паралелно со економската можност постои и друго, подолгорочно прашање – зачувувањето на сортите пред тие целосно да исчезнат.

Кога една стара сорта ќе остане сведена на неколку стебла во запуштени дворови и овоштарници, нејзиното исчезнување може да стане само прашање на време. Со неа не исчезнува само еден вкус што го паметат постарите генерации, туку и генетски материјал што се создавал и приспособувал со децении или векови.

Затоа повторниот интерес за старите сорти има двојна вредност. Од една страна, тие се дел од земјоделското и културното наследство што вреди да се зачува. Од друга, дел од нив можат да добијат сосема нова економска улога во време кога купувачите сè повеќе бараат производи што се разликуваат од стандардната понуда.

Мушмулата е само еден пример за тоа како овошка што полека исчезнувала од дворовите може повторно да стане интересна. Истото важи и за многу стари сорти јаболка, круши и сливи што некогаш се саделе без многу размислување затоа што едноставно биле дел од секојдневниот живот.

Она што за претходните генерации било обична овошка од дворот, денес може да стане редок локален производ. А токму во таа промена – од нешто вообичаено во нешто тешко достапно – се крие шансата старите сорти повторно да добијат вредност.