Мит стар 2.000 години паѓа во вода: Партенон сепак не бил изграден за да го измами човечкото око

Партенон со векови се смета за едно од најголемите достигнувања на античката архитектура, а неговите пропорции и необични детали се предмет на восхит и истражување со генерации. Една од најпознатите приказни за храмот тврди дека неговите градители намерно ги закривиле одредени линии и ги менувале пропорциите на столбовите за да создадат совршена слика пред човечкото око. Ново истражување, сепак, сериозно ја доведува во прашање оваа теорија.

Храмот на атинскиот Акропол бил изграден во времето на Перикле, меѓу 447 и 432 година пред нашата ера. Иако на фотографиите и од поголема далечина изгледа како градба составена од совршено прави линии и правилно распоредени столбови, внимателните мерења одамна покажале дека тоа не е така. Одредени делови се благо закривени, столбовите не се целосно еднакви, а нивното растојание и облик имаат суптилни разлики.

Со години најпопуларното објаснување било дека ништо од тоа не е случајно. Според теоријата, античките градители добро ги познавале слабостите на човечкиот вид и намерно ја менувале геометријата на храмот за тој пред набљудувачот да изгледа совршено правилно. Со други зборови, градбата наводно морала да биде малку „неправилна“ за човечкото око да ја доживее како совршена.

Ова објаснување со текот на времето станало речиси неразделно од приказната за Партенон. Но математичарот Ален Гориели од Универзитетот во Оксфорд сега тврди дека проблемот е многу поедноставен – закривувањата и другите отстапувања се премногу мали за да ја извршуваат функцијата што со децении им се припишувала.

Гориели ги анализирал прецизните мерења на храмот направени уште во 19 век и ги комбинирал со современи податоци. Потоа математички ја реконструирал геометријата на Партенон и ја споредил големината на неговите отстапувања со реалните способности на човечкиот вид. Резултатите ја доведуваат во прашање основата врз која била изградена популарната теорија за оптичките корекции.

Еден од најпознатите примери е платформата врз која стои храмот. Таа не е целосно рамна, туку благо се издигнува кон средината. Со години се тврдело дека античките градители го направиле тоа бидејќи совршено рамна површина, гледана од одредена позиција, би можела да изгледа како да е вдлабната. Со намерното закривување, според ова толкување, окото требало да биде измамено и платформата да изгледа совршено права.

Новата анализа не наоѓа добра основа за таквото објаснување. Човечкиот вид, според истражувањето, природно ги доживува правите линии како прави кога во околината нема други елементи што значително би ја нарушиле перцепцијата. Дополнително, закривеноста на платформата на Партенон од некои позиции може да се забележи, додека од други речиси исчезнува. Тоа тешко се вклопува во идејата дека нејзината основна задача била да создаде постојана и внимателно пресметана оптичка илузија.

Уште посилен аргумент доаѓа од анализата на столбовите. Тие не се совршено прави по целата висина, туку имаат многу мало испакнување во средишниот дел. Традиционалното објаснување било дека оваа промена требало да спречи столбовите од далечина да изгледаат вдлабнати и премногу тенки.

Но мерењата покажуваат дека станува збор за испакнување од само околу 18 милиметри. Според математичката анализа, толку мала разлика практично не може да биде забележана со човечко око од вообичаените позиции и растојанија од кои се гледа храмот. Ако набљудувачот не може да ја забележи промената, тешко е таа убедливо да се објасни како корекција направена токму за неговата визуелна перцепција.

Со тоа се доведува во прашање приказна која опстојува со векови. Нејзините корени делумно се поврзуваат со римскиот архитект и писател Витрувиј, кој пишувал неколку векови по изградбата на Партенон. Подоцна, особено во 19 век, кога биле направени детални мерења на храмот, необичните геометриски отстапувања повторно го привлекле вниманието на архитектите и историчарите.

Во следните децении се појавиле бројни објаснувања за тоа како античките Грци наводно ја коригирале човечката перцепција. Различни теории се обидувале да ги објаснат закривената платформа, обликот на столбовите, нивната дебелина и различните растојанија меѓу нив. Постепено се создала привлечна слика за антички архитекти кои толку добро го разбирале човечкиот вид што намерно изградиле несовршена геометрија за крајниот резултат да изгледа совршено.

Проблемот е што за таквата намера нема директен историски доказ. Не е пронајден антички документ што покажува дека градителите на Партенон ги направиле овие промени за да го измамат окото, а новата математичка анализа покажува дека барем дел од нив се премногу суптилни за воопшто да произведат ефект каков што им се припишува.

Тоа, сепак, не значи дека необичните детали на Партенон се случајни. Напротив, храмот останува исклучително внимателно проектирана градба и нема сомнение дека неговите градители свесно применувале сложени архитектонски решенија. Она што новото истражување го оспорува е конкретното тврдење дека главната цел на тие отстапувања била корекција на оптички илузии.

Ако античките градители не ги закривувале линиите и не ги обликувале столбовите за да го измамат човечкиот вид, тогаш се појавува нова мистерија – зошто го направиле тоа?

Одговорот засега не е познат. Можно е причините да биле естетски, конструктивни или да произлегувале од начинот на кој храмот бил проектиран и граден. Новата анализа не нуди конечно објаснување за нивната функција, туку покажува дека едно од најпознатите објаснувања нема доволно научна поткрепа.

Токму тоа ја прави приказната за Партенон уште поинтересна. Наместо да реши една античка мистерија, современата математика можеби отворила нова. По речиси два и пол милениума, знаеме дека градителите на храмот намерно отстапувале од совршено правите линии, но сè уште не знаеме со сигурност зошто.

Партенон така останува архитектонско ремек-дело, но можеби не поради причината што генерации ја учеле и прераскажувале. Приказната за античките Грци кои со математичка прецизност го „измамиле“ човечкото око звучи фасцинантно, но новите пресметки покажуваат дека вистинската приказна зад неговата необична геометрија допрва треба целосно да биде откриена.