Додека Европа гледа кон Трамп, спасот од енергетската криза го бара во Норвешка

Европската енергетска политика повторно се наоѓа пред голем предизвик. По години во кои климатските цели и забрзаното преминување кон обновливи извори беа во центарот на вниманието, енергетската сигурност сè почесто станува приоритет. Во такви околности, Норвешка повторно добива особено значајна улога како еден од клучните снабдувачи на Европа со природен гас и нафта.

Промената на приоритетите е видлива и во односот кон инфраструктурата која до неодамна се сметаше за дел од индустријата што постепено треба да се намалува. Постројки и гасни проекти кои се соочуваа со прашања за својата долгорочна иднина денес повторно се разгледуваат низ призмата на сигурноста на снабдувањето.

Европа во пресрет на зимата се соочува со нов притисок врз енергетскиот пазар. Складиштата за природен гас не се целосно наполнети, а зависноста од гасот и понатаму е значителна, особено кога станува збор за греењето на домаќинствата и производството на електрична енергија.

Дополнителен проблем создаваат високите цени. Дел од трговците и енергетските компании не се подготвени однапред да купуваат големи количества гас по повисоки цени, очекувајќи дека во пролетните месеци трошоците за снабдување би можеле да бидат пониски.

На 14 септември цената на природниот гас на холандската берза „Ти-Ти-Еф“ се искачи над 82 евра за мегават-час. За испораките во април 2027 година цената беше нешто над 60 евра за мегават-час. Разликата меѓу тековните и идните цени дополнително ги поттикнува компаниите внимателно да го планираат складирањето на резервите.

Поради тоа, значаен дел од европскиот енергетски систем се потпира на континуирани испораки на течен природен гас, со цел побарувачката во текот на зимата да може да се задоволи без сериозни прекини.

Но, покрај цените и резервите, во европските престолнини постои и геополитичка неизвесност. Соединетите Американски Држави во последните години станаа значаен снабдувач на европскиот пазар со течен природен гас, а администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп повеќепати уверуваше дека Вашингтон може да обезбеди стабилни испораки за сојузниците.

Сепак, европските земји не сакаат целосната зависност од еден надворешен снабдувач да стане нов ризик. Токму затоа Норвешка повторно се појавува како природен партнер во стратегијата за диверзификација на европското енергетско снабдување.

Иако не е членка на Европската Унија, Норвешка има исклучително важна позиција на европскиот енергетски пазар. Земјата обезбедува приближно една третина од природниот гас и околу 15 проценти од вкупната нафта што ги увезува Европската Унија.

Еден од симболите на оваа улога е постројката за преработка на природен гас „Мелакоја“, со која управува норвешката енергетска компанија „Еквинор“. Околу една четвртина од норвешкиот природен гас поминува низ оваа инфраструктура и преку гасоводниот систем се испорачува до големите европски пазари, вклучително и Франција, Германија и Белгија.

За Европа, норвешкиот гас има една важна предност: станува збор за снабдување преку воспоставена инфраструктура и од земја која е долгогодишен енергетски партнер на европскиот континент.

Но, Норвешка исто така се соочува со сопствени предизвици. Производството на природен гас од нејзиниот континентален појас во последните години се намалува, а за одржување на сегашното ниво на производство и развој на нови наоѓалишта ќе бидат потребни нови инвестиции.

Промената на европските приоритети може да создаде дополнителен поттик за такви вложувања. Додека порано голем дел од дискусијата се однесуваше на постепено намалување на зависноста од фосилните горива, енергетските кризи и геополитичките тензии го вратија прашањето за сигурноста на снабдувањето високо на политичката агенда.

Од „Еквинор“ посочуваат дека европските компании продолжуваат да работат на намалување на емисиите и вложување во обновливи извори, но тоа не значи дека природниот гас исчезнува од нивните долгорочни планови.

Доказ за тоа е договорот што германската енергетска компанија „Унипер“ го склучи со Норвешка кон крајот на август. Договорот предвидува испорака на природен гас во период од 15 години, што покажува дека дел од европската индустрија и понатаму смета на гасот како важен дел од енергетскиот систем.

Во центарот на норвешкиот енергетски модел се наоѓа „Еквинор“, компанија во која норвешката држава контролира 67 проценти од капиталот. Компанијата во меѓувреме го намали фокусот кон обновливите извори на енергија во однос на амбициозните планови што ги имаше пред неколку години, но и понатаму ја задржува долгорочната цел за постигнување нето-нула емисии до 2050 година.

Норвешкиот модел е специфичен и поради начинот на кој земјата ги користи приходите од продажбата на нафта и природен гас. Голем дел од тие средства се насочуваат во државниот инвестициски фонд, кој со години се развива како долгорочна финансиска резерва за земјата.

Фондот неодамна ја надмина вредноста од два трилиони долари, што го прави еден од најголемите државни инвестициски фондови во светот. На тој начин, Норвешка приходите од природните ресурси ги претвора во финансиски капитал што може да се користи и во периодот кога производството на фосилни горива ќе почне значително да опаѓа.

Парадоксот на норвешкиот енергетски модел е што земјата произведува огромни количества нафта и гас, но сама користи релативно мал дел од нив. Домашната електроенергетика во голема мера се потпира на хидроенергијата, која обезбедува околу 90 проценти од енергетскиот микс за производство на електрична енергија.

Истовремено, Норвешка е една од земјите со најголема распространетост на електрични автомобили, што дополнително ја намалува домашната зависност од нафтени деривати во транспортот.

Токму поради оваа комбинација, Норвешка денес се наоѓа во необична позиција. Додека Европа се обидува истовремено да ја намали зависноста од фосилните горива и да обезбеди доволно енергија за домаќинствата и индустријата, Осло останува еден од клучните извори на природен гас за европскиот пазар.

Пред Европа стои сложена задача. Зелената транзиција продолжува, но енергетските кризи покажаа дека преминот кон нов систем не може да се одвои од прашањето за сигурно и достапно снабдување.

Затоа норвешката енергетска индустрија повторно добива стратешка тежина. За Европа, Норвешка претставува извор на природен гас и нафта во период кога геополитичките ризици ја прават диверзификацијата на снабдувањето поважна од кога било.

За Норвешка, пак, европската потреба од нејзините енергенси отвора можност за нов циклус на инвестиции и развој на индустријата.

Така, во период кога Европа се обидува да го забрза преминот кон почиста енергија, природниот гас повторно се враќа во центарот на вниманието. А земјата која долго време беше меѓу најголемите европски производители на фосилни горива повторно станува еден од најважните фактори за енергетската сигурност на континентот.