Како „Грофот Монте Кристо“ станал еден од најголемите книжевни хитови на 19 век

Грофот Монте Кристо е еден од најпознатите романи во историјата на светската книжевност, но зад неговата неверојатна приказна за предавство, богатство и одмазда се крие и една мошне интересна деловна страна. Романот на Александар Дима не бил создаден првично како огромна книга од повеќе од илјада страници. Тој настанувал и бил објавуван во продолженија, во време кога весниците сфатиле дека возбудливата фикција може да биде одличен начин за привлекување и задржување на читателите.

Во денешно време Грофот Монте Кристо најчесто го замислуваме како обемен роман кој во зависност од изданието може да зафаќа повеќе од илјада страници. Меѓутоа, неговите први читатели не ја добивале приказната во таква форма. Наместо да го земат романот како една целина, тие чекале ново продолжение во весникот.

Дима го објавувал романот како фељтон во францускиот весник Journal des débats. Првите продолженија започнале да излегуваат на 28 август 1844 година, а сериското објавување траело до 15 јануари 1846 година. Приказната била поделена на голем број делови, со што читателите постојано имале причина да го очекуваат следното продолжение.

Во тоа време фељтонот бил еден од најпопуларните начини за објавување белетристика. Весниците имале голем интерес за успешни романи бидејќи популарната приказна можела да привлече повеќе читатели, да го зголеми тиражот и да го направи весникот попривлечен за огласувачите. Од друга страна, писателите добивале можност своите дела да ги објавуваат пред огромна публика и истовремено да заработуваат од својот труд.

Токму тука се наоѓа и една од причините поради кои делата на Дима се толку обемни. Во тогашниот систем на фељтонско објавување, количината на текст можела директно да влијае врз заработката на авторот. За Дима се наведува дека бил плаќан според должината на текстот, односно според бројот на испишани редови.

Таквиот начин на пресметување создавал необична економија на пишувањето. Подолг текст значел повеќе редови, а повеќе редови значеле и поголема заработка. Во такви услови, авторот немал секогаш причина приказната да ја раскаже што е можно пократко. Напротив, успешната приказна можела да продолжи со нови ликови, дополнителни заплети и неочекувани пресврти.

Грофот Монте Кристо е речиси совршен пример за таков пристап. Романот започнува со судбината на Едмон Дантес, млад морнар чиј живот нагло се менува кога станува жртва на заговор. Неправедно е затворен во замокот Иф, каде што поминува години во изолација. Таму го запознава абатот Фарија, кој му го открива постоењето на огромно богатство.

Средбата со Фарија станува пресвртница во животот на Дантес. По бегството од затворот, тој го пронаоѓа богатството и се враќа во светот како сосема поинаков човек. Со различни идентитети, меѓу кои и оној на мистериозниот гроф Монте Кристо, започнува внимателно да ги бара луѓето кои му нанеле неправда.

Но неговата одмазда не е единствената приказна во романот. Околу неа Дима изградил огромна мрежа од ликови, семејни тајни, политички интриги, љубовни врски, предавства и скриени мотиви. Ликовите и настаните често се поврзуваат и по стотици страници, а нешто што на почетокот изгледа како неважен детал подоцна може да стане клучно за приказната.

Таквата структура била особено погодна за фељтонот. Секое продолжение требало да го задржи интересот на читателот и да создаде желба за следниот дел. Тајната можела да биде откриена постепено, конфликтот да се усложнува, а приказната да заврши во момент кога читателот едвај чека да дознае што ќе се случи понатаму.

Според реконструкциите на првичното објавување, Грофот Монте Кристо бил објавен во 141 новинарско продолжение и содржел 117 поглавја. Тоа покажува дека неговата поделба на делови не била случајност или подоцнежен уреднички потег. Романот од самиот почеток бил замислен да функционира како серијализирана приказна.

Во таа смисла, Дима бил еден од авторите кои исклучително добро ја разбирале моќта на публиката. Тој знаел дека читателот треба постојано да има причина да продолжи. Денес таквиот принцип го препознаваме во телевизиските серии, каде што секоја епизода остава ново прашање или пресврт, но во времето на Дима истата логика се применувала преку весникот.

Токму затоа неговата книжевна продукција била огромна. Покрај Грофот Монте Кристо, Дима ги напишал и Тројцата мускетари, Кралицата Марго, Дваесет години подоцна и низа други дела. Работел со огромно темпо, а познато е дека во создавањето на неговите романи учествувале и соработници.

Меѓу најпознатите имиња поврзани со неговата работа е Огист Маке, кој соработувал со Дима на повеќе значајни проекти. Неговото учество е поврзано и со Грофот Монте Кристо. Оваа околност дополнително ја менува романтичната слика за писателот кој сам, изолиран од светот, создава илјадници страници. Дима бил талентиран раскажувач, но истовремено бил дел од поширок систем во кој учествувале соработници, уредници, весници и издавачи.

Романот брзо ја надминал рамката на весникот. Откако бил објавуван во продолженија, започнал да се појавува и во книжна форма, во повеќе томови. Постојат и библиографски податоци за издание од 18 томови објавено во периодот од 1845 до 1846 година.

Тоа е уште еден доказ за начинот на кој функционирала тогашната книжевна индустрија. Една приказна можела најпрво да служи како причина за купување весник, а потоа истиот текст да стане самостоен производ во книжарниците. Со други зборови, популарниот роман можел да носи приход од повеќе извори.

Сепак, не е едноставно да се пресмета колку точно заработил Дима од Грофот Монте Кристо. Постојат информации за неговите договори и начинот на кој биле пресметувани авторските хонорари, но различните изданија, договори, соработници и начинот на објавување го прават секој обид за прецизно претворање на неговата заработка во денешни пари прилично несигурен.

Она што е многу посигурно е дека Дима бил исклучително успешен професионален писател во ерата на фељтонот. Тој ја препознал економската вредност на популарната приказна и успеал да создаде модел во кој големата читаност и големата продукција оделе рака под рака.

Интересна е и приказната за самиот наслов. Во дел од раните изданија романот се појавувал под формата Le Comte de Monte-Christo, со буквата „h“ во името Monte-Christo. Во подоцнежните изданија се устоличил обликот Monte-Cristo, кој денес е стандардно познат.

Но, можеби најнеобичниот дел од приказната е тоа што инспирацијата за романот има врска со вистински настани. Дима се потпирал и на приказната за Пјер Пико, човек кој на почетокот на 19 век бил жртва на заговор и поминал години во затвор. Мотивот на невин човек кој е предаден, страда, а потоа се враќа за да им се одмазди на оние што му го уништиле животот, подоцна бил претворен во многу поголема и посензационална приказна.

Секако, Едмон Дантес не е едноставна копија на историскиот Пико. Дима ја презел основната идеја и од неа создал епска авантура со богатство, тајни идентитети, интриги и одмазда.

Токму затоа денес е тешко да се гледа на Грофот Монте Кристо само како на долг роман. Неговата историја е и приказна за времето во кое се менувала медиумската индустрија и во кое писателите почнале да создаваат за масовна публика.

Дима разбрал нешто што и денешната забавна индустрија го користи постојано: вниманието на публиката има огромна вредност. Тајната треба да биде откриена во вистински момент, пресвртот треба да дојде кога интересот е најголем, а приказната не треба да заврши додека читателот сè уште сака да дознае што ќе се случи.

Од таа перспектива, Грофот Монте Кристо изгледа изненадувачки современо. Она што во 19 век било новинарски фељтон, денес го гледаме во телевизиските серии, стриминг-платформите и другите форми на сериско раскажување.

Дима можеби не ја измислил приказната за човек кој се враќа од пропаста за да си ја земе правдата во свои раце, но успеал да ја претвори во едно од најпознатите книжевни искуства во светот. А додека Едмон Дантес го барал своето богатство на островот Монте Кристо, неговиот автор го пронашол своето богатство во нешто многу поприземно: во редовите што ги испишувал и во читателите кои со нетрпение го чекале следното продолжение.