Аргонот – невидливиот гас што со векови се криеше во воздухот

Секој пат кога вдишуваме воздух, во белите дробови внесуваме и аргон. Во еден литар воздух има приближно десет милилитри од овој гас, но човечкиот организам практично не го забележува. Аргонот не е отровен, не гори и речиси воопшто не реагира со другите супстанции. Токму неговата „невидливост“ била причината поради која на научниците им бил потребен речиси цел век за да сфатат дека во воздухот постои уште еден, дотогаш непознат елемент.

Денес знаеме дека атмосферата не е составена само од кислород и азот. Кислородот сочинува околу 21 процент од воздухот, азотот околу 78 проценти, а најголемиот дел од остатокот го заземаат благородните гасови, меѓу кои убедливо најмногу има аргон. Но во 19 век сликата била поинаква.

Во старите учебници по хемија можело да се прочита дека воздухот содржи 21 процент кислород и дури 79 проценти азот. Разликата од еден процент изгледа мала, но токму таа мала разлика на крајот довела до откривање на нов хемиски елемент.

Прашањето не било дали старите научници умееле правилно да го мерат составот на воздухот. Напротив, тие посветувале големо внимание на прецизноста, особено на количеството кислород. За мерење користеле еудиометри, инструменти со кои можеле да го испитуваат составот на воздухот.

Во тоа време постоело и сосема поинакво разбирање на квалитетот на воздухот. Пред откривањето на бактериите и вирусите, многу болести се поврзувале со таканаречениот „лош воздух“. Се верувало дека мочуриштата, влагата и нечистиот воздух се извор на заразите. Оттука потекнува и старото значење на зборот маларија, поврзано со идејата за „лош воздух“.

Со развојот на хемијата научниците почнале попрецизно да го испитуваат составот на атмосферата. Со различни експерименти се обидувале да утврдат колкав дел од воздухот отпаѓа на кислород, а колкав на азот. Резултатите генерално покажувале дека составот е прилично постојан.

Тогаш се појавил еден навидум мал, но многу важен проблем. Англискиот физичар Лорд Рејли забележал дека азотот извлечен од воздухот има малку поголема густина од азотот добиен со хемиски методи. Разликата била премногу голема за едноставно да се припише на грешка во мерењето.

Тоа значело дека во „азотот“ од воздухот се крие нешто друго.

Во истражувањето се вклучил и хемичарот Сер Вилијам Ремзи. Тој презел чекор што денес звучи едноставно, но во тоа време бил клучен: се обидел да го отстрани азотот од примерокот на воздух. Го пропуштал гасот преку загреан магнезиум, кој реагирал со азотот и го врзувал во соединение. По реакцијата останал мал остаток од гас кој не сакал да реагира.

Гасот бил потежок од водородот, а неговиот спектар не се совпаѓал со ниту еден познат елемент. Станувало сè појасно дека научниците не откриле ново соединение, туку нов елемент.

Сепак, откритието не било веднаш прифатено од сите. Меѓу скептиците бил и Дмитриј Менделеев, творецот на периодниот систем. Проблемот бил што во неговата табела едноставно немало место за таков елемент. Менделеев дури предложил можност дека станува збор за необична форма на азот.

Конечниот одговор дошол преку дополнителни мерења. Особените физички својства на новиот гас покажале дека неговите честички се состојат од по еден атом. Тоа било исклучително важно откритие, бидејќи значело дека станува збор за елемент кој речиси воопшто не реагира со другите.

Во 1894 година, на состанок на Британското хемиско друштво, Рејли и Ремзи ги претставиле своите резултати. Новиот елемент го добил името аргон, од старогрчкиот збор „argós“, што значи ленив или неактивен. Името совршено ја опишувало неговата највпечатлива особина – исклучително слабата реактивност.

Аргонот станал еден од првите членови на ново препознаена група елементи, денес познати како благородни или племенити гасови. Нивната карактеристика е тоа што многу тешко стапуваат во хемиски реакции.

Интересно е што и во овој случај научната приказна не завршила со првото откритие. Долго време се сметало дека благородните гасови се речиси целосно неспособни за создавање соединенија. Но подоцнежните експерименти покажале дека и тие не се апсолутно „недопирливи“.

Во 1962 година британскиот хемичар Нил Бартлет успеал да подготви соединение на ксенон, со што паднала идејата дека благородните гасови никогаш не можат да реагираат. Подоцна биле откриени и други соединенија на благородните гасови, вклучително и на аргонот под специфични услови.

Денес аргонот е далеку од научна мистерија. Тој има широка практична примена, особено таму каде што е потребна атмосфера што не реагира со материјалите. Се користи во металургијата и заштитното заварување, во производството на електронски компоненти, како и во одредени видови осветлување.

Но можеби најинтересниот дел од неговата приказна е фактот што тој со векови бил присутен околу нас, а никој не знаел дека постои.

Аргонот не го менува воздухот што го чувствуваме, не мириса и не реагира со нашето тело. Тој едноставно е таму – невидлив и тивок, во секој здив.

Токму затоа неговото откривање е една од оние научни приказни што покажуваат дека големите откритија понекогаш не започнуваат со спектакуларен експеримент, туку со едно мало отстапување во бројките.

Еден процент што недостигал од старата пресметка бил доволен да покаже дека воздухот крие нешто што никој дотогаш не го забележал.