„Ако сакаш да уништиш еден народ, уништи му го образованието“: Речиси 3 од 4 македонски ученици не го достигнуваат основното ниво во читање

Резултатите од најновото меѓународно истражување ПИСА 2025 повторно го отвораат прашањето за состојбата на македонското образование. Голем дел од петнаесетгодишниците во земјава не го достигнуваат ни основното ниво на функционална писменост, а слабите резултати се присутни во сите три клучни области – читање, математика и природни науки.

Особено загрижувачки се податоците за читачката писменост. Само 26 проценти од македонските ученици го достигнале најмалку второто, односно основното ниво на ПИСА скалата. Тоа значи дека околу три четвртини од учениците остануваат под прагот кој се смета за минимално ниво на функционална писменост.

На практичен план, станува збор за способности што се очекува да ги поседува еден ученик на оваа возраст: да ја препознае главната порака во текст со умерена сложеност, да пронајде одредена информација според зададени критериуми и да размислува за содржината, целта или формата на она што го прочитал.

Разликата со просекот на земјите од ОЕЦД е голема. Таму 69 проценти од учениците го достигнуваат најмалку основното ниво во читање. Македонскиот резултат, според тоа, не е само прашање на позиција на ранг-листа, туку укажува на сериозен проблем со способноста на младите да разбираат и користат информации.

Ниту математиката не носи значително подобра слика. Само 32 проценти од учениците во Македонија го достигнале основното ниво, додека просекот во ОЕЦД изнесува 65 проценти. Со други зборови, речиси седум од десет ученици во земјава не го достигнуваат минималниот праг на функционална математичка писменост.

ПИСА под ова подразбира способност математичкото знаење да се примени во секојдневни ситуации. Тоа може да биде споредување растојанија, разбирање податоци или пресметување и претворање цени во друга валута. На највисоките нивоа, пак, резултатите се уште послаби. Само еден процент од македонските ученици се на петтото или шестото ниво, во споредба со осум проценти во просекот на ОЕЦД.

Слични слабости се забележуваат и кај природните науки. Основното ниво го достигнале 36 проценти од учениците во Македонија, додека просекот кај земјите од ОЕЦД е 74 проценти. На највисоките две нивоа речиси и да нема македонски ученици.

Во споредба со претходното тестирање, резултатите по читање и природни науки се приближно на нивото од 2022 година, додека кај математиката е забележан пад. И во трите области, сепак, Македонија останува значително под просекот на ОЕЦД.

Но, ПИСА 2025 не нуди само слика за знаењето што учениците го покажале на тестовите. Податоците откриваат и дел од факторите што се поврзани со начинот на кој младите денес учат, функционираат во училиштето и го поминуваат времето надвор од него.

Еден од најголемите предизвици е дигиталното одвлекување на вниманието. Една третина од македонските ученици, односно 33 проценти, изјавиле дека нивните соученици на повеќето или на сите часови по природни науки често се расеани поради употреба на дигитални уреди.

Податоците покажуваат и дека овој проблем може да има конкретна врска со постигнувањата. Учениците кои пријавиле вакво одвлекување на вниманието во просек освоиле 22 поени помалку по природни науки од оние кои не пријавиле таков проблем, откако се земени предвид социоекономските карактеристики на учениците и училиштата. Разликата е двојно поголема од просечната во земјите на ОЕЦД, каде што изнесува 11 поени.

Во училницата веќе не е присутен само проблемот со телефоните. Вештачката интелигенција станува дел од секојдневието на учениците, а чет-ботовите сè почесто се користат како помош при учењето.

Во Македонија 44 проценти од учениците велат дека најмалку еднаш неделно користат чет-ботови со вештачка интелигенција за училишни и образовни активности. Тие најчесто ги користат за првично истражување на нова тема, сумирање текстови или помош при подготовка на писмени задачи.

Само десет проценти од учениците изјавиле дека никогаш или речиси никогаш не користат чет-ботови за активностите опфатени во истражувањето. Тоа покажува колку брзо технологијата влегува во образовниот процес, но воедно отвора и прашање за тоа дали учениците ја користат како алатка за подобро разбирање или како замена за сопственото размислување и учење.

Друг проблем е редовноста на наставата. Околу 35 проценти од македонските петнаесетгодишници кажале дека во двете недели пред тестирањето пропуштиле најмалку еден цел училишен ден. Четири од десет ученици пропуштиле барем еден час, а повеќе од половина, односно 57 проценти, најмалку еднаш задоцниле на училиште.

Во 2022 година овие проценти биле пониски. Тогаш 28 проценти пријавиле пропуштен цел ден, 37 проценти пропуштен час, а 50 проценти доцнење. Податоците упатуваат на влошување на редовноста во периодот меѓу двете истражувања.

Промени има и во поддршката што учениците ја добиваат дома. Во 2025 година, 67 проценти од учениците кажале дека родител или старател најмалку еднаш неделно ги прашува што работеле на училиште. Во 2022 година тој удел изнесувал 73 проценти.

Уште поголема разлика се забележува кај разговорите за училишните проблеми. Само 52 проценти од учениците изјавиле дека најмалку еднаш неделно разговараат дома за проблемите што ги имаат во училиштето, во споредба со 63 проценти три години претходно.

Сепак, овој тренд не е карактеристичен само за Македонија. ОЕЦД забележува намалување на семејната поддршка во голем број земји учеснички во ПИСА, што покажува дека образовните системи во повеќе делови од светот се соочуваат со слични промени.

И глобалната слика од ПИСА 2025 е причина за загриженост. Во земјите од ОЕЦД просечните резултати по читање и математика се најниски од почетокот на истражувањето. Истовремено, еден од пет ученици во земјите на ОЕЦД има ниски резултати во сите три области – читање, математика и природни науки. Во 2022 година овој удел бил 16 проценти.

Во најголемото ПИСА-тестирање досега биле опфатени повеќе од 760.000 петнаесетгодишници од 91 земја и економија. Од Македонија учествувале 6.977 ученици од 124 училишта, кои претставуваат околу 16.700 петнаесетгодишници во земјата.

ОЕЦД оценува дека податоците од Македонија ги исполнуваат утврдените стандарди за квалитет и можат да се користат за анализа и споредба.

Резултатите, сепак, не треба да се сведат само на тоа дека македонските ученици имаат послабо знаење од нивните врсници во другите земји. ПИСА всушност тестира нешто многу пошироко – дали ученикот може да го искористи она што го научил за да реши проблем, да разбере информација и да донесе заклучок во реална ситуација.

Токму тука се наоѓа суштинскиот проблем што го открива најновото тестирање. Ако голем дел од петнаесетгодишниците не можат да го достигнат ни основното ниво во читање, математика и природни науки, тогаш прашањето не е само што има во учебниците, туку и како се учи, како се предава и колку стекнатото знаење навистина се применува.

Дигиталните уреди, вештачката интелигенција, отсуствата, доцнењето и намалената комуникација со семејството се само дел од пошироката слика. За подобрување на резултатите не е доволна една промена во наставната програма. Потребен е поширок пристап кој ќе ги опфати училиштето, наставниците, учениците, родителите и начинот на кој младите денес го стекнуваат и го користат знаењето.

ПИСА 2025 затоа не е само уште една меѓународна ранг-листа на која Македонија има слаб резултат. Тоа е предупредување дека голем број млади луѓе влегуваат во зрелоста со сериозни празнини во основните вештини што треба да им помогнат да се снајдат во секојдневниот живот.

Ако резултатите се сфатат само како статистика, проблемот ќе остане ист. Ако се сфатат како сигнал дека нешто суштински мора да се промени во начинот на кој учиме и ги подготвуваме младите за животот, тогаш ПИСА може да биде почеток на сериозна образовна реформа.