Зошто сиромашните земји најскапо плаќаат кога природата ќе удри, и како една катастрофа може да им избрише години економски развој?

Природните катастрофи не прават разлика меѓу богати и сиромашни земји. Земјотрес, поплава, свлечиште или екстремно невреме може да погоди секого, но последиците не се исти. Додека богатите држави полесно можат да обезбедат милијарди за санација, осигурување и обнова, за посиромашните економии една голема катастрофа може да значи години дополнително задолжување, пад на инвестициите и забавување на економскиот развој.

Токму затоа последните големи природни катастрофи во Венецуела и Непал повторно го отворија прашањето колку всушност чини една природна непогода и зошто истиот природен удар може да биде поднослив за една држава, а разорен за друга. Најголемиот проблем не е само во вредноста на уништените објекти, туку и во фактот што погодената економија мора истовремено да продолжи да функционира, да ги исплаќа јавните расходи и да обезбеди средства за обнова.

Во Венецуела силните земјотреси од 24 јуни предизвикаа огромни материјални последици. Првиот земјотрес бил со магнитуда 7,2, а вториот достигнал 7,5, при што биле погодени северните и економски значајни делови од земјата. Првичните проценки на Обединетите нации зборуваа за околу 6,7 милијарди долари директна физичка штета, но подоцнежната проценка на Светската банка ја зголеми сумата на околу 19,6 милијарди долари.

Од вкупната проценета штета, околу 9,3 милијарди долари се однесуваат на станбени објекти, околу 5,2 милијарди на инфраструктура, а приближно пет милијарди долари на нестамбени објекти. Самите бројки звучат огромно, но вистинската тежина се гледа дури кога ќе се споредат со големината на венецуелската економија.

Бруто домашниот производ на Венецуела се проценува на околу 100 милијарди долари, што значи дека директната физичка штета од земјотресите достигнува речиси една петтина од годишната економска активност на земјата. За економија која веќе се соочува со сериозни структурни проблеми и ограничен финансиски простор, тоа е удар кој не може едноставно да се покрие од државниот буџет.

Проблемот станува уште поголем кога ќе се има предвид дека проценката од 19,6 милијарди долари не го претставува целокупниот економски трошок. Во неа не се вклучени целосно изгубеното производство, прекините во работењето на компаниите, намалените даночни приходи, трошоците за итна помош и привремено сместување, можните загуби на работни места и ефектот врз идните инвестиции.

Токму тука се гледа разликата меѓу материјалната и економската штета. Ако една фабрика биде оштетена, не се губи само вредноста на зградата и опремата. Производството може да запре, работниците да останат без приходи, добавувачите да изгубат нарачки, а државата да остане без дел од даночните приходи. Еден уништен објект така може да предизвика цел синџир на дополнителни загуби.

Слична, но поинаква приказна се одвиваше во Непал, каде што катастрофалните поплави предизвикаа сериозни последици врз населението, инфраструктурата и економската активност. Бројот на жртвите и исчезнатите дополнително ја зголеми трагедијата, но паралелно со човечката загуба се појави и огромниот финансиски товар за државата.

Проценките за обновата во Непал се движат меѓу четири и пет милијарди долари, што претставува приближно една десетина од големината на целата економија на земјата. Со оглед на тоа што бруто домашниот производ на Непал е околу 45,5 милијарди долари, ваков трошок не е само голема ставка во државниот буџет, туку потенцијално може да влијае врз целокупната економска политика.

Уништувањето на патишта и мостови има последици што се многу поголеми од цената на самиот асфалт или бетон. Кога земјоделецот нема пристап до пазарот, неговото производство останува непродадено. Кога туристичките региони се отсечени, хотелите, рестораните и локалните бизниси остануваат без гости. Кога е оштетена енергетската инфраструктура, производството може да запре, а домаќинствата и компаниите да се соочат со дополнителни проблеми.

За Непал ова е особено значајно бидејќи економијата во голема мера се потпира на туризмот, дознаките од странство, хидроенергетскиот потенцијал и прекуграничната трговија. Секој сериозен прекин во овие сектори може да создаде дополнителен притисок врз економијата токму во период кога државата веќе мора да троши огромни средства за санација.

На прв поглед можеби изгледа логично дека сиромашните земји имаат помала штета бидејќи располагаат со помалку скапи објекти и инфраструктура. Во реалноста, ситуацијата често е обратна. Посиромашните држави обично имаат помалку средства за квалитетна инфраструктура, системи за рано предупредување, заштитни механизми, осигурување и резервни фондови.

Тоа значи дека природниот настан може да предизвика многу поголема штета во однос на големината на економијата. За богата држава загуба од неколку милијарди долари може да биде сериозна, но поднослива. За земја со многу помал бруто домашен производ, истиот износ може да значи намалување на јавните инвестиции, нови долгови и одложување на други важни проекти.

Дополнителен проблем е што сиромашните домаќинства и малите компании најчесто имаат многу помали финансиски резерви. Семејство кое ќе остане без дом нема доволно заштеда за брзо да изгради нов. Мал бизнис чиј објект или опрема е уништен тешко може да обезбеди капитал за повторно започнување. На крајот, најголемиот дел од товарот паѓа врз државата, а таа истовремено мора да се справува и со сопствените финансиски ограничувања.

Венецуела и Непал не се исти економии и нивните проблеми не можат целосно да се споредуваат. Венецуела располага со значајни енергетски ресурси и голема нафтена индустрија, но со години се соочува со сериозни економски и социјални проблеми. Непал, од друга страна, е мала копнена економија со значително понизок приход по жител и голема зависност од туризмот, дознаките и хидроенергијата.

Она што им е заедничко е ограничениот финансиски простор. Кога штетата се мери во милијарди долари, државите тешко можат сами да го покријат целиот трошок без последици врз останатите делови од економијата.

Затоа природните катастрофи многу често водат кон дополнително задолжување. Државата мора да обезбеди пари за итна помош и обнова, а ако нема доволно резерви, единствените опции се нови кредити, пренасочување на постојните средства или помош од меѓународни финансиски институции и други држави.

Во такви услови превенцијата станува една од најважните економски инвестиции. Земјотресите не можат да се спречат, а поплавите и одроните не можат целосно да се елиминираат, но последиците можат значително да се намалат со подобро планирање, поквалитетна инфраструктура и навремено предупредување.

Зградите во земјотресно активни подрачја можат да се градат според построги стандарди, мостовите и патиштата можат да бидат проектирани да издржат екстремни услови, а болниците, училиштата и електроенергетските системи можат дополнително да се заштитат. Таквите инвестиции бараат пари однапред, но нивната цена често е многу помала од целосната реконструкција по катастрофата.

Системите за рано предупредување се уште еден важен инструмент. Кај поплавите и други брзи природни непогоди, дури и кратко време за предупредување може да овозможи евакуација на населението, заштита на опремата и намалување на бројот на жртви. Колку порано се реагира, толку помали можат да бидат и економските последици.

Осигурувањето исто така може да има значајна улога, но во сиромашните земји неговата покриеност често е ограничена. Кога имотот и бизнисите не се осигурени, речиси целиот финансиски товар останува врз граѓаните и државата. Создавањето посебни фондови за природни катастрофи може да помогне државите да реагираат побрзо без веднаш да бараат нови кредити.

Меѓународната финансиска помош е уште еден дел од равенката. За држава со мал бруто домашен производ е исклучително тешко сама да финансира обнова која чини десет проценти или повеќе од нејзината годишна економска активност. Развојните кредити со поволни услови, грантовите, гаранциите и специјализираните механизми за осигурување можат значително да го намалат товарот.

На крајот, најважната лекција од ваквите катастрофи е дека најскапата грешка е неподготвеноста. Парите потрошени за превенција можеби не создаваат спектакуларни политички наслови, но можат да заштедат милијарди кога природата ќе го покаже своето најсурово лице.

За богата држава, катастрофата може да значи огромна сметка која ќе биде покриена преку буџетот, осигурувањето или задолжувањето. За сиромашна држава, истата катастрофа може да значи изгубени години економски развој.

Затоа природните катастрофи не се само природен или хуманитарен проблем. Тие се и сериозен економски ризик. Кога ќе се урне мост, не исчезнува само мостот. Се прекинува трговијата, се намалуваат приходите, се губат работни места и се одложуваат инвестиции. Кога ќе биде уништена куќа, семејството не губи само недвижност, туку и дел од својата финансиска сигурност.

Токму поради тоа, иднината на сиромашните земји нема да зависи само од тоа колку природни катастрофи ќе ги погодат, туку и од тоа колку добро ќе бидат подготвени за нив. Во свет во кој климатските и природните ризици стануваат сè посериозна економска тема, превенцијата повеќе не е трошок што може да се одложи. Таа станува инвестиција во опстанокот и развојот на целата економија.