Речиси секој втор барел нафта доаѓа од зона погодена од конфликт: светот се соочува со нов енергетски ризик

Светскиот пазар на нафта во 2026 година се соочува со една од најсложените ситуации во последните децении. Конфликтите и геополитичките тензии во повеќе важни производствени региони го изложуваат глобалното снабдување на ризик, а последиците веќе се чувствуваат преку нарушени испораки, помал капацитет за рафинирање и повисоки цени на горивата.

Според пресметките на „Ројтерс“, земјите погодени од воени конфликти или сериозни геополитички ограничувања произведувале околу 45 милиони барели нафта дневно врз основа на податоците за 2025 година. Тоа претставува повеќе од 43 отсто од глобалното производство.

Станува збор за значаен дел од светското снабдување, што покажува колку е ранлив енергетскиот пазар кога истовремено се нарушуваат повеќе важни производствени и транспортни центри.

Еден од најголемите удари врз пазарот дојде по ескалацијата на конфликтот меѓу САД, Израел и Иран. Нападите предизвикаа сериозни нарушувања во снабдувањето, а неизвесноста околу натамошниот развој на ситуацијата продолжи да ги зголемува ризиците за светските пазари.

Дополнителен притисок создава војната меѓу Русија и Украина. Нападите врз руската инфраструктура за производство и преработка на нафта го намалија капацитетот на рафинериите, а проблемите се почувствуваа и надвор од самата Русија.

Украинските напади достигнаа и до далечни руски рафинерии, што дополнително ја отежна ситуацијата на пазарот. Поради недостигот на гориво, Русија презеде мерки за ограничување на извозот на бензин и дизел, со што дополнително се намали понудата на меѓународниот пазар.

Паралелно со тоа, нестабилноста во Либија и ограничувањата поврзани со венецуелската нафта внесоа нови ризици. Иако овие нарушувања не се случија истовремено, нивниот кумулативен ефект значително го зголеми притисокот врз глобалното снабдување.

Особено чувствителна точка останува транспортот на нафтата низ стратешките поморски рути. Проблемите во Персискиот Залив, Црвеното Море и во близина на Суецкиот Канал покажуваат дека дури и кога производството продолжува, испораките до крајните пазари можат сериозно да бидат нарушени.

Според проценките на аналитичарите, моменталните прекини на испораките од земјите околу Персискиот Залив достигнуваат меѓу 5 и 7 милиони барели дневно. Тоа е количина што има потенцијал значително да влијае врз цените и достапноста на нафтата ширум светот.

Проблемот не е само во суровата нафта. Конфликтите влијаат и врз рафинерискиот сектор, односно врз способноста суровата нафта да се претвори во бензин, дизел и други горива.

Глобалниот рафинериски капацитет е намален за околу една десетина поради нарушувањата поврзани со конфликтите во различни региони. Тоа создава дополнителен притисок, бидејќи дури и доволното количество сурова нафта не значи автоматски и доволно готово гориво за потрошувачите.

Во такви услови расте зависноста од производителите кои можат да го зголемат своето производство. Американската нафта добива сè поголемо значење во глобалното снабдување, иако и производството во САД повремено е изложено на временски и оперативни ризици.

Последиците од ваквата состојба се пренесуваат и врз економијата. Поскапото гориво ги зголемува транспортните и производствените трошоци, а преку нив може да влијае и врз цените на голем број производи и услуги.

Нафтениот пазар затоа повторно станува еден од главните извори на инфлациски притисоци. Повисоките цени на енергенсите можат да ги натераат централните банки подолго да ги задржат високите каматни стапки, што дополнително го оптоварува кредитирањето и економскиот раст.

За да го ублажи ударот врз пазарот, Меѓународната агенција за енергија ослободи рекордни количини нафта од стратешките резерви. Мерката помогна привремено да се намалат последиците од нарушувањата, но не може трајно да го реши проблемот.

Во меѓувреме, светските залихи продолжуваат да се намалуваат, што остава малку простор за нови големи шокови.

Ситуацијата покажува дека глобалниот пазар на нафта денес не зависи само од тоа колку нафта се произведува, туку и од тоа каде се произведува, низ кои маршрути се транспортира и колку рафинериски капацитет останува достапен.

Кога повеќе од 40 отсто од светското производство е поврзано со земји погодени од конфликти или сериозни геополитички ризици, секоја нова ескалација може да има последици далеку надвор од регионот каде што се случува.