Без дата центри, дигиталниот свет се гаси: Нема Google, YouTube, Facebook ниту вештачка интелигенција

Додека во јавноста се водат сè пожестоки дебати за изградбата на дата центри, експертите предупредуваат дека без ваквата инфраструктура практично би престанал да функционира современиот дигитален свет. Од социјалните мрежи и интернет-пребарувачите, до онлајн купувањето, електронското банкарство и вештачката интелигенција – зад речиси секоја дигитална услуга стојат дата центри.

Универзитетскиот професор Орце Симов смета дека отпорот кон изградбата на дата центри треба да се разгледува низ поширока перспектива. Според него, нивното значење за современата економија може да се спореди со значењето што пред еден век го имале електроенергетските мрежи и хидроцентралите.

„Дата центарот може да се дефинира низ различни призми“, посочува Симов, нагласувајќи дека присуството на ваква инфраструктура е еден од показателите за дигиталната и економската развиеност на една земја.

Најголемите светски економии воедно се и дом на најголем број дата центри. Соединетите Американски Држави имаат илјадници вакви објекти, а зад нив следуваат Велика Британија, Германија, Франција и Кина. Тоа, според експертите, не е случајност, бидејќи развојот на дигиталната економија бара сериозна инфраструктура за складирање, обработка и пренос на огромни количини податоци.

Што всушност се случува во еден дата центар најлесно може да се објасни преку примерот со Facebook. Фотографиите, видеата, коментарите, пораките и сите други податоци што корисниците ги поставуваат на платформата не се складираат во нивните мобилни телефони или компјутери. Тие се чуваат на сервери распоредени во дата центри на различни локации низ светот.

Кога корисникот ќе отвори одредена интернет-страница или апликација, информациите што ги гледа се испорачуваат токму преку оваа инфраструктура. Без серверите и дата центрите зад нив, услугите што денес ги користиме секојдневно едноставно не би можеле да функционираат на ист начин.

Тоа важи и за YouTube, Google, Amazon, Instagram, Yahoo, Alibaba и Temu, но и за огромен број други дигитални сервиси. Истото се однесува и на електронското банкарство, платформите за плаќање, облачните услуги и системите што ја поддржуваат вештачката интелигенција.

Токму затоа Симов укажува на парадоксот што го гледа во актуелните дебати. Според него, дел од најгласните критики кон дата центрите се шират токму преку интернет и социјалните мрежи, односно преку инфраструктура која без дата центри не би можела да постои.

„Главната битка против дата центрите се води на интернет и на социјалните мрежи кои не би постоеле ако нема дата центри“, вели Симов, правејќи паралела и со некогашните дебати околу воведувањето на 5G технологијата.

Сепак, тоа не значи дека изградбата на дата центри треба да се прави без правила и контрола. Напротив, енергетската потрошувачка, влијанието врз животната средина, локацијата и начинот на ладење се прашања што мора внимателно да се разгледаат пред реализацијата на секој ваков проект.

Дата центрите се големи потрошувачи на електрична енергија, а особено оние што се наменети за вештачка интелигенција. Но, според Симов, нивната потрошувачка не треба автоматски да се поистоветува со дополнително оптоварување на домаќинствата, бидејќи ваквите капацитети електричната енергија можат да ја обезбедуваат преку пазарите на електрична енергија и комерцијални договори.

Посебно прашање е ладењето на серверите. Современите дата центри можат да користат различни технологии, а не сите бараат голема потрошувачка на вода. Воздушното, потопното и одредени системи за директно течно ладење функционираат без класична потрошувачка на вода, додека кај системите што користат испарување водата се троши преку испарување.

Од економски аспект, изградбата на дата центри може да создаде дополнителна побарувачка за електрична енергија и со тоа да отвори простор за нови инвестиции во производство од обновливи извори. Ако се создаде стабилен пазар со големи потрошувачи, производителите на електрична енергија добиваат поголема можност да инвестираат во нови капацитети.

Како пример за економскиот потенцијал на ваквите инвестиции се наведува Германија, каде што големи технолошки компании вложуваат милијарди евра во изградба на дата центри. Ваквите проекти не носат само директни инвестиции, туку можат да поттикнат и развој на енергетиката, градежништвото, телекомуникациите и други поврзани индустрии.

За Македонија, токму енергетскиот аспект може да биде особено значаен. Земјата има потенцијал за производство на електрична енергија од сонце, но ограничувањата во мрежата и недостигот од доволно големи потрошувачи можат да претставуваат пречка за понатамошно проширување на производните капацитети.

Поголемите индустриски и технолошки потрошувачи, меѓу кои и дата центрите, можат да создадат нова побарувачка и да овозможат подобро искористување на дополнително произведената електрична енергија. Со соодветно планирање, тоа би можело да поттикне и нови инвестиции во соларни електрани и системи за складирање.

Но, клучот е во начинот на кој ќе се реализираат ваквите проекти. Дата центарот не смее да биде поставен на начин што ќе го наруши секојдневното функционирање на локалното население или ќе создаде неприфатлив притисок врз постојната инфраструктура.

Затоа, пред изградбата мора да се обезбедат доволен капацитет на електроенергетската мрежа, соодветна локација, современи системи за ладење и највисоки еколошки стандарди. Истовремено, електричната енергија што ќе ја користат големите потрошувачи треба да биде обезбедена под пазарни услови, без загрозување на снабдувањето на домаќинствата и останатите корисници.

Дигиталната економија веќе не е иднина, туку сегашност. Прашањето затоа не е дали на светот му се потребни дата центри, туку каде и под какви услови тие ќе се градат.

Ако Македонија сака да привлече технолошки инвестиции, развива сопствена дигитална економија и создава нова побарувачка за електрична енергија, дата центрите можат да бидат дел од таа стратегија. Но, условот е развојот да оди рака под рака со внимателно планирање, заштита на животната средина и сигурност на енергетскиот систем.

Бидејќи без серверите скриени зад ѕидовите на дата центрите, дигиталниот свет што денес го земаме здраво за готово – од Google и YouTube до Facebook, Amazon и вештачката интелигенција – едноставно не би постоел.