Југославија произведуваше за целиот свет: Автомобили, трактори, телевизори и мопеди од кои се живееше

Кога денес ќе се спомене индустријата на поранешна Југославија, најчесто се мисли на големите фабрики, огромниот број работници и познатите индустриски гиганти. Но зад имињата како „Застава“, „Томос“, „ТАМ“, ИМТ, ЕИ Ниш и „Југопластика“ стоеле конкретни производи кои не биле наменети само за домашниот пазар. Дел од нив патувале во Европа, Африка, Азија, па дури и во САД.

Од автомобилите произведувани во Крагуевац, преку тракторите што се користеле во земјоделството, до електрониката, мопедите и сложената индустриска опрема, тогашната земја имала производи со кои се обидувала да се пробие на меѓународниот пазар.

Еден од најпознатите примери е „Југо“, малиот автомобил произведуван во Крагуевац. Производството започнало во почетокот на осумдесеттите години, а во 1985 година автомобилот стигнал и во САД. Првата пратка за американскиот пазар броела 220 автомобили.

Во Америка „Југо“ бил претставен како исклучително евтин автомобил, што му донело големо внимание. Иако подоцна стекнал репутација како автомобил со бројни недостатоци, самиот факт дека југословенски производ успеал да стигне до американските купувачи бил значаен за тогашната автомобилска индустрија.

Уште попознат на домашниот простор бил „Застава 101“, популарниот „Стојадин“. Возилото било развиено врз основа на технологија на „Фиат“, но децении се произведувало во Крагуевац. За голем број семејства во Југославија тој бил симбол на автомобилската ера и едно од возилата што ја променија мобилноста на населението.

Од словенечкиот Копер доаѓала друга легендарна марка. „Томос“ произведувал мопеди и мотоцикли кои станале препознатливи по едноставноста, издржливоста и релативно лесното одржување. Фабриката произведла повеќе од 2,5 милиони возила, а нејзините производи се продавале и во скандинавските земји.

Особено важен бил холандскиот пазар, каде што „Томос“ имал и сопствена фабрика. Моделите APN, Automatic и Colibri со години биле присутни на европските улици, покажувајќи дека југословенскиот производ можел да најде купувачи и во развиените западни пазари.

Југославија не произведувала само мали возила. Во Марибор работел „ТАМ“, еден од најзначајните производители на камиони и автобуси во земјата. Неговите возила се користеле во различни делови од светот, а меѓу пазарите на кои биле извезувани биле Египет, Гана, Замбија, Конго, Индонезија, Колумбија, Либија и Саудиска Арабија.

Дури и американскиот пазар бил меѓу дестинациите за дел од производите на „ТАМ“. Тоа покажува дека извозната амбиција на југословенската автомобилска и машинска индустрија била многу поширока од просторот на Европа.

Своето место на странските пазари го имала и земјоделската механизација. ИМТ произведувал трактори кои станале познати по едноставната конструкција и релативно лесното одржување. Моделите 533 и 539 особено се врежале во сеќавањето на земјоделците и со децении биле присутни на нивите.

Тракторите не останале само во Југославија. Се извезувале и во Африка и Азија, каде што едноставната технологија и достапноста на делови биле значајни предности. Оригиналното производство на ИМТ престанало во 2015 година, но старите трактори и денес можат да се сретнат во употреба.

Еден од помалку познатите, но значајни индустриски гиганти била „Прва петолетка“ од Трстеник. Во најдобрите години компанијата имала речиси 20.000 вработени и своите производи ги пласирала во повеќе од 30 земји.

Фабриката произведувала хидраулични и пневматски системи со примена во индустријата, енергетиката, воената техника и други сектори. Соработувала и со странски компании, а нејзината приказна покажува дека југословенската индустрија имала капацитет да произведува и сложена техничка опрема, а не само производи за широка потрошувачка.

Интересен пример од светот на технологијата е „Digitron DB800“. Во 1971 година во Бује бил произведен еден од првите европски џебни калкулатори. Во период кога електронските калкулатори биле нова и скапа технологија, појавата на ваков производ од југословенска фабрика била значаен технолошки успех.

Денес старите „Дигитрони“ имаат и колекционерска вредност, но нивната вистинска важност се гледа во времето кога се појавиле – во период во кој електрониката брзо се развивала, а производителите се натпреварувале да создадат сè помали и понапредни уреди.

Голем дел од тогашната електронска индустрија бил концентриран во Ниш. ЕИ Ниш во своите најдобри години имал околу 28.000 вработени и произведувал телевизори, радиоапарати, компјутери и друга електронска опрема.

Во 1958 година во Ниш бил произведен првиот телевизор во Југославија, а веќе следната година започнало сериското производство. Подоцна фабриката се префрлила и на производство на телевизори во боја и други електронски уреди.

Автомобилската индустрија имала силна позиција и во Сараево. Во фабриката ТАС во Вогошќа во 1976 година започнало склопувањето на „Фолксваген Голф“. Подоцна од производните линии излегувале и други модели, меѓу кои и „Кади“.

Производството било наменето и за европскиот пазар, а сараевската фабрика станала важен дел од автомобилската индустрија на тогашната држава. Во 1992 година воените случувања го прекинале производството.

Сосема различен тип производи доаѓале од „Југопластика“ од Сплит. Компанијата произведувала обувки, играчки, амбалажа и бројни предмети од пластика. Нејзините производи биле дел од секојдневниот живот во Југославија, но дел од нив биле наменети и за странски пазари.

Она што ги поврзува овие компании е фактот дека југословенската индустрија не била насочена исклучиво кон домашната потрошувачка. Компаниите користеле странски лиценци и технологии, склучувале партнерства со познати светски производители, но во исто време развивале и сопствени решенија.

Таквиот пристап им овозможил на дел од фабриките да создадат производи кои можеле да се продаваат надвор од границите на земјата. Сепак, индустриската приказна не завршила само поради распадот на Југославија.

Со промената на економскиот систем, исчезнувањето на старите пазари, растот на глобалната конкуренција и технолошките промени, голем број компании се соочиле со сериозни проблеми. Некои биле приватизирани, други поделени или затворени, а мал број успеале успешно да се приспособат на новите услови.

Затоа старите производи со натпис „Made in Yugoslavia“ денес се многу повеќе од предмети од едно минато време. За едни тие се потсетник на детството и младоста, за други се интересен пример за индустрискиот развој на еден поранешен систем.

Но зад носталгијата постои и една важна економска приказна. Од фабриките во Крагуевац, Марибор, Копер, Трстеник, Ниш, Сараево и Сплит излегувале производи кои се обидувале да најдат место на светскиот пазар.

Некои од нив биле успешни, некои помалку, но заедно сведочат за период во кој Југославија не произведувала само за сопствените граѓани. Нејзините фабрики се обидувале да произведуваат за светот – и дел од тие производи навистина стигнале многу подалеку отколку што денес можеме да замислиме.