Без нив милиони немаше да преживеат: Пет научници кои ја променија историјата

Научните откритија често се паметат по имињата на луѓето што стојат зад нив, но многу поретко се согледува нивното вистинско влијание врз човештвото. Вакцините, антибиотиците, инсулинот, безбедните трансфузии и подобреното производство на храна денес се дел од секојдневието, но зад секоја од овие придобивки стојат децении истражувања, експерименти и научни пробиви.

Некои од нив направиле револуција во медицината, други спречиле глад и недостиг на храна, а нивните откритија продолжиле да спасуваат животи долго по нивната смрт. Иако точниот број на спасени животи тешко може да се утврди, проценките за влијанието на нивната работа се огромни.

Меѓу научниците чии придонеси оставиле особено длабока трага се Морис Хилеман, Александар Флеминг, Фредерик Бантинг, Норман Борлог и Карл Ландштајнер.

Морис Хилеман е едно од најзначајните имиња во историјата на вакцинологијата. Американскиот вирусолог во текот на кариерата развил или помогнал во развојот на околу 40 вакцини, меѓу кои и оние против заушки, варичела, менингитис и мали сипаници.

Неговата работа значително го промени начинот на кој светот се справува со заразните болести. Според некои проценки, вакцините со кои бил поврзан Хилеман придонеле за спасување на повеќе од 130 милиони животи.

Еден од неговите најзначајни придонеси бил поврзан со грипот. Хилеман сфатил дека вирусите на грип не се статични, туку постојано се менуваат, вклучително и протеините што имунолошкиот систем ги препознава. Тоа сознание било клучно за развојот на концептот на сезонски вакцини против грип.

Во 1957 година, кога се појавила нова опасност од пандемиски грип, Хилеман и неговиот тим реагирале со исклучителна брзина и развиле вакцина за новиот вид вирус. Тоа помогнало да се ограничи влијанието на епидемијата и покажало колку брзата научна реакција може да биде важна кога се појавува нова заразна закана.

Само неколку години пред тоа, медицината добила уште едно откритие што го променило текот на историјата. Во 1928 година шкотскиот микробиолог Александар Флеминг забележал нешто необично во својата лабораторија.

По враќањето од одмор, тој забележал дека една од лабораториските култури со бактерии била загадена со мувла. Она што било уште поважно е што во близина на мувлата немало бактериски раст. Флеминг заклучил дека мувлата произведува супстанца која го спречува развојот на бактериите.

Таа супстанца била наречена пеницилин.

Флеминг ја открил основата на антибиотската терапија, но во тој момент сè уште не постоел практичен начин пеницилинот да се произведува и прочистува во доволни количества за широка медицинска употреба. Повеќе од една деценија подоцна, австралискиот фармаколог Хауард Флори и неговите соработници успеале да развијат методи со кои лекот можел да се користи кај пациенти.

Со масовното производство на пеницилин започнала ерата на антибиотиците. Инфекции што некогаш биле смртна пресуда станале болести што можеле успешно да се лекуваат. Проценките за бројот на животи што пеницилинот и антибиотската револуција ги спасиле се движат во стотици милиони.

Слично драматична промена се случила и со дијабетесот. Пред откривањето на инсулинот, дијабетесот тип 1 кај децата во многу случаи бил смртоносен. Пациентите можеле да бидат подложени на строги диети, но медицината немала ефикасен начин да го замени хормонот што им недостасувал.

Во 1921 година канадскиот лекар и истражувач Фредерик Бантинг, со помош на својот тим и соработници, направил голем чекор кон решавањето на проблемот. Истражувањата покажале дека екстракт од панкреасот може да се користи за регулирање на нивото на шеќер во крвта.

Клучна улога во понатамошниот развој имал и Џејмс Колип, кој помогнал да се усоврши процесот на прочистување на инсулинот за употреба кај луѓето.

Она што следувало било една од најголемите медицински трансформации на 20 век. Децата и возрасните кои порано имале многу ограничени шанси за преживување добиле можност да живеат со дијабетес со помош на терапија.

Бантинг и неговите соработници направиле и необичен потег со својот патент. Наместо инсулинот да биде третиран исклучиво како комерцијална сопственост, тие се откажале од голем дел од контролата врз патентот, со идеја лекот да биде што подостапен за пациентите. Со текот на децениите, инсулинот спасил и продолжува да одржува огромен број животи.

Научниот напредок, сепак, не спасува животи само во болниците. Понекогаш една од најголемите битки за човечкото преживување се води на полињата.

Токму таму делувал американскиот агроном Норман Борлог, човекот кој често се поврзува со Зелената револуција. Во средината на 20 век тој работел на развој на нови сорти пченица кои можеле да дадат поголеми приноси, но истовремено да бидат поотпорни на болести.

Борлог користел техники на вкрстување за да комбинира различни посакувани својства од повеќе сорти. Резултатот биле растенија што овозможиле значително зголемување на производството на храна.

Новите сорти биле воведени, меѓу другото, во Мексико, Индија и Пакистан, земји во кои растот на населението создавал огромен притисок врз производството на храна.

Зголемувањето на приносите придонело за намалување на ризикот од глад и подобрување на исхраната за стотици милиони луѓе. Поради тоа, влијанието на Борлог често се опишува не само како земјоделска, туку и како хуманитарна револуција. Некои проценки неговата работа ја поврзуваат со спасување на околу 245 милиони животи.

Петтото име на оваа листа е поврзано со нешто што денес изгледа сосема основно во современата медицина – крвната трансфузија.

На почетокот на 20 век трансфузијата на крв била многу поризична отколку денес. Лекарите знаеле дека пренесувањето крв може да спаси пациент кој изгубил големо количество крв, но не разбирале зошто кај некои луѓе трансфузијата била успешна, а кај други предизвикувала тешки, па дури и смртоносни реакции.

Во 1901 година австрискиот биолог и лекар Карл Ландштајнер открил дека човечката крв не е иста кај сите луѓе. Тој ги идентификувал основните крвни групи, со што станало јасно дека крвта од еден човек не може произволно да се пренесе на друг.

Откритието на Ландштајнер ја поставило научната основа за безбедните трансфузии. Подоцнежните истражувања овозможиле уште подобро разбирање на компатибилноста меѓу крвта на донорот и примателот.

Особено важен чекор бил направен во 1914 година, кога белгискиот лекар Алберт Истен развил метод за спречување на згрутчувањето на крвта при складирање. Тоа овозможило крвта да се чува и транспортира, наместо трансфузијата да мора да се изведува веднаш меѓу донорот и пациентот.

Комбинацијата од овие откритија го поставила темелот за современите крвни банки и трансфузиската медицина. Проценките за бројот на животи што на долг рок ги спасиле овие научни достигнувања се мерат во стотици милиони, а според некои проценки и во повеќе од една милијарда.

Приказните за овие пет научници покажуваат дека влијанието на едно откритие не мора секогаш да биде видливо веднаш. Понекогаш потребни се години за една идеја да се претвори во лек, вакцина или практична медицинска процедура.

Нивните придонеси исто така покажуваат дека големите научни промени најчесто не се дело на еден човек. Флеминг го открил пеницилинот, но други научници подоцна го претвориле во лек што можел масовно да се произведува. Бантинг направил клучен чекор кон инсулинот, но неговите соработници помогнале терапијата да стане применлива кај луѓето. Ландштајнер ги открил крвните групи, а подоцнежните медицински достигнувања ја направиле трансфузијата практична.

Затоа вистинската вредност на научното откритие не се мери само со моментот кога е направено. Таа се гледа во генерациите што подоцна живеат подолго, се лекуваат од болести што некогаш биле смртоносни и имаат пристап до храна и медицинска грижа што претходните генерации можеле само да ја замислуваат.

Од вакцините и антибиотиците до инсулинот, подобреното производство на храна и безбедната трансфузија на крв, овие откритија го променија текот на човечката историја. И можеби најголемото наследство на овие научници е токму фактот што нивната работа продолжува да спасува животи и долго откако тие самите повеќе не се тука.