Кога ќе поскапи горивото, поскапува сè: Како еден удар ги турка цените нагоре

Кога ќе поскапи горивото, промената не останува само на бензинските пумпи. Повисоките трошоци постепено се пренесуваат врз транспортот, производството, трговијата и услугите, па на крајот можат да се почувствуваат и во секојдневната потрошувачка. Економистите ваквиот почетен притисок често го опишуваат како инфлаторен импулс.

Станува збор за ситуација во која одреден трошок нагло се зголемува, а последиците потоа почнуваат да се шират низ економијата. Тоа може да биде поскапување на нафтата, електричната енергија, суровините, транспортот или увозните производи, но и раст на платите или промена на девизниот курс.

Најлесно процесот може да се разбере преку горивото. Ако цената на нафтата порасне, превозниците имаат повисоки трошоци за транспорт. Компаниите што произведуваат или увезуваат стока потоа плаќаат повеќе за нејзино доставување до магацините и продавниците. Дел од тој дополнителен трошок може да го преземе компанијата, но доколку поскапувањето трае подолго, сè поголем дел може да биде префрлен врз крајната цена.

Така, поскапото гориво може да доведе до поскап транспорт, а поскапиот транспорт до повисоки трошоци за производителите и трговците. На крајот, потрошувачот може да плати повеќе за производ кој директно нема никаква врска со горивото.

Сличен механизам постои и кај електричната енергија. Фабриките, пекарниците, рестораните, продавниците и бројни други бизниси зависат од енергијата. Доколку нивните сметки значително се зголемат, компаниите се соочуваат со повисоки оперативни трошоци. Тогаш мораат да одлучат дали ќе ја намалат заработката, ќе ги скратат другите расходи или ќе ги зголемат цените.

На пример, ако производството на брашно стане поскапо поради повисоките трошоци за енергија и транспорт, производителот може да ја зголеми продажната цена. Пекарницата потоа плаќа повеќе за брашното, а истовремено може да има и повисоки трошоци за електрична енергија и превоз. Дел од тие трошоци може да се пренесе во цената на лебот.

На тој начин почетниот шок не исчезнува кај првата компанија, туку може постепено да се шири од еден сектор во друг.

Сепак, инфлаторниот импулс не значи автоматски дека ќе следува голема и долготрајна инфлација. Тоа е важна разлика. Инфлаторниот импулс претставува почетен притисок што може да ги турне цените нагоре, додека инфлацијата е поширок и потраен раст на општото ниво на цените.

Ако, на пример, нафтата краткотрајно поскапи, компаниите можат да одлучат сами да преземат дел од дополнителниот трошок. Во таков случај влијанието врз крајните цени може да биде ограничено. Но доколку високите цени на енергијата останат долго време, притисокот станува посериозен и поголем број компании можат да почнат да ги зголемуваат своите цени.

Инфлаторниот притисок може да дојде и од пазарот на труд. Доколку компаниите тешко наоѓаат работници, тие може да бидат принудени да понудат повисоки плати. За работниците тоа може да биде позитивна промена, но за компаниите значи поголеми трошоци.

Ресторан кој плаќа повеќе за вработените, на пример, може да ги зголеми цените на храната и пијалаците. Ако истовремено поскапат намирниците, струјата и транспортот, притисокот станува уште поголем. Истото може да се случи во продавниците, производството, градежништвото и другите услужни дејности.

Дополнителен фактор може да биде и слабеењето на домашната валута. За земјите што зависат од увоз, послабата валута значи дека за истата количина странска стока треба да се плати повеќе во домашни пари.

Ако увезен производ чини 100 евра, неговата цена во домашна валута ќе се зголеми доколку домашната валута ослаби во однос на еврото. Увозникот тогаш може да прифати помала маржа, да ги намали трошоците или да ја зголеми продажната цена. Доколку ваквиот процес се случува кај голем број компании, влијанието може да се прошири и врз домашните цени.

Токму затоа економистите и централните банки внимателно ги следат трошоците за енергија, суровините, платите, транспортот, увозните цени и движењето на валутите. Тие не гледаат само дали цените веќе растат, туку се обидуваат да утврдат што може да биде следниот извор на притисок.

Кога повеќе фактори се активираат истовремено, ризикот од пошироко поскапување станува поголем. Поскапа нафта може да го зголеми транспортот, повисокиот транспорт да ги зголеми производните трошоци, а повисоките производни трошоци да се пренесат во продавниците. Ако во исто време растат и платите или увозните трошоци, целиот процес може дополнително да се засили.

Затоа едно поскапување, иако на почетокот изгледа ограничено на еден производ или сектор, може да има многу пошироки последици. Горивото е еден од најочигледните примери, бидејќи транспортот е присутен речиси во секој дел од економијата.

Во наједноставна форма, механизмот изгледа вака: поскапува горивото, растат трошоците за транспорт, производството станува поскапо, компаниите ги зголемуваат цените, а потрошувачите на крајот плаќаат повеќе.

Токму тој почетен удар и неговото постепено пренесување низ економијата е суштината на она што економистите го нарекуваат инфлаторен импулс.