Младите работат, но дали заработуваат доволно? Невработеноста и работата на црно остануваат проблем

Младите во Македонија и во 2026 година остануваат една од најранливите групи на пазарот на трудот. Иако бројките за невработеноста во последните години покажуваат постепено намалување, зад статистиката се крие многу посложена слика: дел од младите тешко доаѓаат до работа, други работат за плата која не одговара на нивните квалификации, а значителен број се вклучени во неформалната економија.

Прашањето затоа не е само дали младите имаат работа, туку и каква работа имаат, под какви услови се вработени и дали можат од својата заработка да обезбедат самостоен живот.

Податоците од претходните години покажаа дека младинската невработеност е значително повисока од невработеноста кај останатите возрасни групи. Во вториот квартал од 2024 година, стапката на невработеност кај лицата на возраст од 15 до 29 години изнесуваше 22,8 отсто. Иако тоа беше намалување во однос на првиот квартал, кога изнесуваше 23,4 отсто, бројката и понатаму значеше дека приближно секој петти млад човек кој активно бара работа не успева да ја најде.

Во меѓувреме, официјалната статистика за пазарот на трудот продолжува да се менува, но намалувањето на бројот на невработени не треба автоматски да се толкува како доказ дека младите масовно пронашле стабилни работни места. Една од причините е и иселувањето на младото население. Кога млад човек ја напушта државата, тој повеќе не се води како невработен во домашната статистика, иако во реалноста не се создало ново работно место за него во Македонија.

Токму затоа бројките за невработеноста треба да се гледаат заедно со податоците за активноста на младите, вработеноста, иселувањето и неформалната работа.

Посебен проблем претставува работата без договор и без целосна пријава. Дел од младите прифаќаат ангажмани во сивата економија затоа што немаат доволно можности за формално вработување, додека други се согласуваат на непријавена работа за да обезбедат приход. Во такви услови, млад човек може фактички да работи, а статистички да остане надвор од категоријата формално вработени.

Проблемот е уште поголем кога младите работат на работни места кои не одговараат на нивното образование. Високото образование само по себе не гарантира работа во струката, па дел од младите со завршен факултет се принудени да прифаќаат работни позиции за кои не се потребни нивните квалификации.

Тоа создава чувство дека проблемот не е секогаш во недостатокот на работа, туку во недостатокот на квалитетна и сигурна работа. Млад човек може да има работно место, но доколку е платен минимално, работи без договор, нема сигурност или е вработен далеку под своите квалификации, тешко може да се каже дека неговата егзистенцијална положба е решена.

Дополнителен проблем е што значителен дел од младите не се ниту вработени, ниту се во процес на образование или обука. Оваа група е особено важна бидејќи долгиот период поминат надвор од образованието и пазарот на трудот може дополнително да ги намали шансите за стабилно вработување.

Од друга страна, образованието и стекнувањето практични вештини остануваат меѓу факторите кои најмногу ги подобруваат шансите за вработување. Сепак, ниту дипломата не е гаранција дека млад човек ќе најде работа соодветна на своето знаење. Несовпаѓањето меѓу она што се изучува и она што го бараат работодавачите останува еден од проблемите со кои се соочува домашниот пазар на трудот.

Недостигот од перспектива е една од причините поради кои дел од младите размислуваат за заминување од земјата. За нив, проблемот не е само во тоа дали ќе најдат каква било работа, туку дали можат да изградат кариера, да добиваат пристојна плата и да планираат самостоен живот.

Претходните истражувања покажаа високо ниво на незадоволство кај младите. Голем дел од нив сметаат дека државата не го користи доволно нивниот потенцијал и дека не создава доволно можности за професионален развој. Значителен број млади исто така размислуваат за иселување, а меѓу главните причини се наведуваат квалитетот на животот и недостатокот на соодветни можности за вработување.

Во 2026 година, затоа, прашањето за младинската невработеност не треба да се сведува само на една процентуална бројка. Вистинската слика ја сочинуваат и оние кои активно бараат работа, оние кои работат без да бидат соодветно пријавени, оние кои работат на позиции под своите квалификации, како и оние кои веќе ја напуштиле Македонија.

Младите можеби денес полесно доаѓаат до каква било работа отколку пред една деценија, но тоа не значи дека проблемот е решен. Вистинскиот предизвик е да се создадат повеќе формални, стабилни и пристојно платени работни места, на кои младите ќе можат да ги користат своите знаења и да имаат причина да останат во земјата.

Ако младите работат, но се непријавени, ако имаат договор, но не можат да живеат од својата плата, или ако дипломираат и потоа заминуваат затоа што не можат да најдат работа во својата професија, тогаш ниската стапка на невработеност сама по себе не ја покажува целата реалност.

Токму затоа главното прашање за Македонија во 2026 година не е само „имаат ли младите работа“, туку „имаат ли работа од која можат достоинствено да живеат и иднина поради која ќе останат тука?“