Ретките минерали носат милијарди, но ја загадуваат реката Меконг: Дали истото сценарио му се заканува и на Балканот?

Глобалната трка по ретки земјени елементи, клучни за производство на електроника, електрични возила, батерии и современа воена технологија, создава нови економски можности, но истовремено отвора сериозни еколошки прашања. Еден од најдраматичните примери доаѓа од Југоисточна Азија, каде што наглото ширење на нерегулираното рударење на ретки минерали предизвикува тешки последици за реката Меконг и милионите луѓе кои зависат од нејзиниот екосистем.

Речниот систем на Меконг, кој минува низ Кина, Мјанмар, Лаос, Тајланд, Камбоџа и Виетнам, е еден од најважните природни ресурси во регионот. Од него зависат повеќе од 70 милиони луѓе, кои ја користат реката за риболов, земјоделство, транспорт и снабдување со вода.

Проблемот се засили со експанзијата на рударството на ретки земјени елементи, особено во пограничните области на Мјанмар и Лаос. Овие минерали се неопходни за магнети во електрични автомобили, ветерни турбини, паметни телефони и бројни високотехнолошки производи, поради што побарувачката за нив расте со огромна брзина.

Но, нивното извлекување често бара сложени и агресивни хемиски процеси. Во многу рудници се користат киселини, амониумски соединенија и други хемикалии за одвојување на минералите од карпите. Отпадните материи потоа завршуваат во почвата и водните текови, а преку притоките како Руак, Саи и Кок стигнуваат до главниот тек на Меконг.

Истражувањата и извештаите од регионот укажуваат дека во водата и речниот талог се пронајдени зголемени концентрации на тешки метали како арсен, жива, олово и кадмиум. Овие материи можат да останат во животната средина со години и постепено да се акумулираат во организмите.

Последиците веќе ги чувствуваат локалните заедници. Рибарите пријавуваат намалување на рибниот фонд, угинување на риби и појава на примероци со видливи деформации. За милиони жители кои традиционално зависат од риболовот, загадувањето претставува директна закана за егзистенцијата.

Опасноста не завршува со реката. Водата од Меконг се користи за наводнување на огромни земјоделски површини, особено за производство на ориз и овошје. Доколку токсичните материи навлезат во земјоделскиот синџир, последиците можат да се почувствуваат и преку храната што ја консумира населението.

Дополнителен проблем е што голем дел од рударските активности се одвиваат без доволна контрола. Во делови од Мјанмар, каде што има политички нестабилни и воени услови, институциите тешко успеваат да воспостават надзор. Меѓународните организации, меѓу кои и Комисијата за реката Меконг, имаат ограничени можности за спречување на прекуграничното загадување.

Прашањето што сè почесто се поставува е дали сличен ризик може да се појави и во други делови од светот, вклучително и на Балканот и во Северна Македонија, каде што постојат значајни минерални ресурси.

Балканот располага со големи резерви на метали кои се важни за зелената транзиција и новите технологии. Бакарот, литиумот, никелот, кобалтот и други минерали се сè побарани на светските пазари. За земјите од регионот тоа претставува можност за инвестиции, нови работни места и економски развој, но истовремено носи ризик доколку рударските проекти не се спроведуваат според најстроги еколошки стандарди.

Во Северна Македонија прашањето за влијанието на рударството врз животната средина веќе предизвикува сериозни реакции кај јавноста. Проектите поврзани со метални руди во различни делови од земјата покажаа дека најголемите грижи на граѓаните се поврзани со загадувањето на водите, уништувањето на земјоделското земјиште и долгорочните последици врз здравјето.

Сепак, експертите нагласуваат дека проблемот не е самото постоење на рударството, туку начинот на кој се спроведува. Современата рударска индустрија може да работи со значително помали последици доколку се применуваат строги правила, транспарентен мониторинг, современи технологии за обработка и целосна одговорност за отпадот.

Искуството од Меконг покажува дека економската вредност на ретките минерали може да биде огромна, но цената за природата може да стане уште поголема доколку профитот се стави пред заштитата на животната средина.

Во време кога светот бара нови извори на минерали за зелената енергија и дигиталната индустрија, Балканот и Северна Македонија се исправени пред истиот предизвик: како да ги искористат природните богатства без да ја платат цената со загадени реки, уништени екосистеми и загрозено здравје на населението.