Проблемот не е само во системот, туку во играта што одбиваме да ја смениме

Во последните години стана речиси невозможно да се води разговор за личниот неуспех, општествената криза или економските проблеми без веднаш да се посочи системот како главен виновник. И не треба да се игнорира оваа теза. Системите навистина имаат огромна моќ. Тие создаваат правила според кои живееме, одредуваат како се распределуваат можностите и често влијаат врз тоа кој ќе напредува, а кој ќе остане заглавен. Неправедниот систем може да уништи многу човечки потенцијали, а лошите институции можат со години да спречуваат развој.

Но, постои еден дел од приказната за кој многу поретко зборуваме, затоа што бара поголема лична одговорност и непријатно соочување со самите себе. Понекогаш проблемот не е само во системот. Понекогаш проблемот е што најголемиот број луѓе никогаш не ја менуваат играта што ја играат. Тие се жалат на резултатите, но продолжуваат со истите потези. Очекуваат нова иднина, но секој ден ги повторуваат истите одлуки што ги донеле во минатото.

Човекот е суштество на навики. Она што еднаш го научил како нормално, тешко го преиспитува. Ако растеме со верување дека успехот има само еден пат, дека сигурноста значи да не ризикуваме и дека животот мора да се одвива според однапред зададена шема, тогаш со текот на времето почнуваме да ги браниме токму ограничувањата што нè спречуваат. Не затоа што тие се добри, туку затоа што се познати.

Многу луѓе живеат во игра чии правила никогаш не ги поставиле самите. Следат туѓи очекувања, туѓи дефиниции за успех и туѓи приоритети. Работат нешто што не ги исполнува, остануваат во средини што ги ограничуваат и се убедуваат дека немаат избор. Понекогаш навистина нема лесен избор, но разликата меѓу човекот кој останува заробен и човекот кој почнува да се движи напред е во тоа што едниот верува дека неговата сегашна состојба е конечна, а другиот бара начин да создаде нова можност.

Да ја смениш играта не значи дека секој мора да стане претприемач, да го напушти сè познато или да направи некој драматичен пресврт во животот. Промената често започнува многу потивко. Таа започнува кога човек ќе престане да поставува прашање „зошто некој друг не го реши ова?“ и ќе започне да прашува „што можам јас да направам поинаку?“. Таа започнува кога ќе сфатиме дека светот не им припаѓа само на оние кои ги контролираат правилата, туку и на оние кои знаат да создадат нови вредности.

Секако, ова не значи дека треба да ги игнорираме реалните проблеми во општеството. Не живееме сите во исти услови. Некој почнува од подобра позиција, некој од потешка. Економските разлики, политичките влијанија и социјалните бариери се реалност. Не може да се очекува од секој човек ист резултат ако почетните услови се различни. Но, постои опасност кога критиката кон системот ќе стане единственото објаснување за сè. Тогаш човекот постепено се откажува од сопствената сила и почнува да верува дека неговата иднина целосно зависи од нешто надвор од него.

Историјата покажува дека промените најчесто ги создавале луѓе кои одбиле само да се приспособат на постојната состојба. Тие не чекале совршени услови, затоа што совршени услови речиси никогаш не постојат. Наместо тоа, барале нови начини на размислување, нови решенија и нови патишта. Тие разбрале дека не можат секогаш да ги контролираат правилата на играта, но можат да одлучат како ќе се постават кон нив.

Денес живееме во време кога промените се побрзи од кога било. Знаењето што вчера било доволно, денес можеби веќе не е. Начинот на работа, комуникација и создавање вредност постојано се менува. Во таков свет најголемиот ризик не е само да имаш малку можности. Најголемиот ризик е да останеш со ист начин на размислување додека светот околу тебе се менува.

Многумина се обидуваат да добијат нови резултати со стари методи. Сакаат подобра финансиска состојба, но не вложуваат во нови знаења. Сакаат подобри односи, но не го менуваат сопственото однесување. Сакаат различно општество, но не се подготвени да ја променат сопствената улога во тоа општество. Тоа е како да влегуваме во иста трка секој ден и да се чудиме зошто завршуваме на истото место.

Најтешкиот чекор за секој човек е да признае дека можеби некои од правилата според кои живее повеќе не му користат. Полесно е да се најде виновник отколку да се промени навика. Полесно е да се каже дека системот е против нас отколку да се прашаме дали ние самите сме престанале да се развиваме.

Но, вистинската промена секогаш започнува со преиспитување. Со храброста да признаеме дека нешто мора да биде поинаку. Со подготвеноста да научиме нешто ново, да преземеме ризик и да излеземе од удобноста на познатото. Не затоа што секој човек може сам да го промени целиот свет, туку затоа што секој човек има влијание врз сопствениот дел од светот.

Можеби најголемата заблуда е дека мораме прво да го поправиме системот за да можеме да напредуваме. Понекогаш процесот оди обратно. Кога доволно луѓе ќе почнат да размислуваат поинаку, да бараат нови решенија и да одбиваат да бидат ограничени од старите модели, тогаш и системите почнуваат да се менуваат.

Затоа прашањето не треба да биде само дали системот е добар или лош. Поважно прашање е дали ние сè уште играме игра што одамна не ни одговара. Дали само ги повторуваме правилата што сме ги наследиле или имаме храброст да создадеме нови?

Бидејќи понекогаш најголемиот проблем не е тоа што вратата е затворена. Најголемиот проблем е што со години стоиме пред истата врата и чекаме некој друг да ја отвори, наместо да побараме друг влез.