Кога личното чувство на важност ќе стане посилно од обврската да се почитува законот

Во последните години станавме сведоци на еден интересен општествен феномен. Колку повеќе некој станува познат во одреден круг на луѓе, толку повеќе почнува да верува дека неговата популарност е еднаква на општествена неприкосновеност. Од таа точка па натаму, секоја критика станува напад, секоја институционална постапка се претвора во хајка, а секоја законска обврска одеднаш изгледа како неправедно насочена токму кон него.

Тоа не е проблем само на поединци. Тоа е проблем на општеството кога ќе дозволи впечатокот да стане поважен од фактите, а личното чувство на неправда да биде погласно од содржината на законот.

Популарноста е релативна категорија. Некој може да биде исклучително влијателен во својата професија, во својата заедница или на социјалните мрежи, но тоа не значи дека е репрезент на целото општество. Уште помалку значи дека институциите треба да ги приспособуваат правилата на неговото чувство за сопствена важност. Во демократско општество, влијанието не смее да биде повисока вредност од еднаквоста пред законот.

Сепак, токму тука почнува заблудата. Некои луѓе, охрабрени од аплаузот што го добиваат од својата публика, почнуваат да веруваат дека секоја одлука која не им оди во прилог мора да биде политички мотивирана, лично насочена или резултат на организирана хајка. Не оставаат простор за многу поедноставното објаснување – дека можеби не ги исполниле законските услови, дека некоја процедура не била испочитувана или дека направиле прекршок кој за секој друг би имал исти последици.

Тоа е опасна логика. Не затоа што ги штити поединците, туку затоа што ја поткопува довербата во институциите. Ако секоја санкција се прогласи за прогон, тогаш секоја институција однапред се прогласува за виновна. Ако секоја примена на закон се претставува како селективна правда, тогаш јавноста постепено почнува да верува дека законите воопшто не постојат, туку дека сè е прашање на лични пресметки.

Но, законите имаат една незгодна особина – тие не се создадени за да ги задоволат нашите очекувања. Тие поставуваат услови. Или ги исполнувате, или не ги исполнувате. Или сте постапиле согласно прописите, или не сте постапиле. Просторот за лични чувства е многу помал од просторот за факти.

Во јавниот дискурс, меѓутоа, често се случува вниманието да се префрли од суштината кон наративот. Наместо да се разговара дали некој ги исполнил законските критериуми, дебатата се претвора во прашање дали некој е доволно познат за да не му се случуваат такви работи. Наместо аргументи, добиваме драматизација. Наместо правна анализа, добиваме емоционална мобилизација.

Најлесно е да се каже дека „сите се против мене“. Тоа звучи убедливо, особено кога веќе постои публика која сака да верува во таква приказна. Многу потешко е јавно да се признае дека можеби е направена грешка, дека некоја законска обврска не била исполнета или дека институцијата едноставно постапила според своите надлежности.

Тука се создава уште една илузија – дека бројот на следбеници, поддржувачи или симпатизери е доказ за нечија исправност. Но демократијата не функционира така. Правото не се мери со бројот на лајкови. Законите не се толкуваат според јачината на аплаузот. Ниту една институција не смее да носи одлуки врз основа на тоа колку некој е популарен.

Особено загрижува кога јавниот притисок се користи како средство за дискредитација на секој што ќе постави прашање или ќе побара одговорност. Наместо да се објаснат фактите, се етикетираат критичарите. Наместо да се понудат докази, се создава впечаток дека секој кој не се согласува е дел од некаква организирана структура. Така јавната дебата постепено се претвора во натпревар на перцепции, а не на аргументи.

Ниту институциите се безгрешни, ниту законите се совршени. Секако дека постојат случаи на селективна примена на правото, политички влијанија или неправедни постапки. Но тие не смеат да се претпоставуваат автоматски секогаш кога одлуката не му одговара на некого. Ако навистина постои неправилност, таа треба да се докаже. Ако постои злоупотреба, таа треба да се аргументира. Во спротивно, секој личен неуспех ќе се претвора во јавна теорија на заговор.

Општественото влијание не се докажува со гласност, туку со одговорност. Не со тоа колку луѓе ќе ве бранат, туку со тоа дали сте подготвени да ги прифатите истите правила што важат и за сите други. Вистинскиот авторитет не бара посебен третман. Тој покажува дека законот не е пречка, туку рамка во која секој граѓанин треба да се движи.

Можеби најголемиот проблем не е што некои луѓе искрено веруваат дека против нив се водат хајки. Проблемот е кога тоа убедување станува замена за одговорноста. Кога чувството на лична важност станува посилно од обврската да се почитуваат правилата. Кога секоја критика се прогласува за прогон, а секоја санкција за неправда.

Општеството не станува поправедно ако најгласните успеат да се претстават како најголеми жртви. Станува поправедно тогаш кога сите – без разлика дали се познати или анонимни, влијателни или обични граѓани – ќе прифатат дека законите не постојат за да ги потврдуваат нашите убедувања за сопствената важност, туку за да обезбедат еднакви правила за сите. Во моментот кога ќе почнеме да веруваме дека популарноста е поважна од одговорноста, не го слабееме законот. Го слабееме чувството дека пред него навистина сме еднакви.

Никола К.