Ниската Земјина орбита станува ново глобално бојно поле: Трката за сателити отвора сериозни ризици

Ниската Земјина орбита, просторот меѓу околу 300 и 2.000 километри над површината на планетата, за кратко време се претвори во една од најважните стратешки зони во светот. Она што до неодамна беше резервирано главно за научни мисии и ограничен број сателити, денес е сцена на интензивна трка меѓу технолошките компании и државите за освојување на орбиталниот простор.

Најголем двигател на оваа експанзија е компанијата SpaceX, која преку мрежата Starlink веќе има илјадници активни сателити во орбитата и продолжува со нивно забрзано лансирање. Компанијата доби одобренија за дополнително проширување на констелацијата, а долгорочните планови предвидуваат десетици илјади нови сателити, па дури и значително поголеми проекти поврзани со вселенска компјутерска инфраструктура.

Слични амбиции има и Amazon со својот проект Kuiper, додека Кина паралелно развива неколку големи национални програми за изградба на сопствени сателитски мрежи. Пекинг планира во следните години да распореди десетици илјади сателити, со цел да обезбеди глобални телекомуникациски услуги и да ја намали зависноста од странските системи.

Оваа забрзана експанзија отвора сè поголема загриженост кај научниците. Тие предупредуваат дека ниската орбита се приближува до точка во која густината на објектите може да предизвика верижни судири, познати како Кеслеров синдром. Во такво сценарио, секој судир создава илјадници нови фрагменти кои дополнително го зголемуваат ризикот од нови несреќи, што би можело со децении да направи делови од орбитата практично неупотребливи.

Во моментов околу Земјата кружат повеќе од 14.000 активни сателити, а покрај нив се следат и десетици илјади поголеми парчиња вселенски отпад. Со секое ново лансирање расте потребата од постојано следење на движењето на објектите и изведување маневри за избегнување судири. Само сателитите од системот Starlink во текот на една година извршуваат десетици илјади вакви корекции на орбитата.

Освен опасноста од судири, научната заедница предупредува и на други последици. Голем број сателити секојдневно повторно влегуваат во атмосферата и согоруваат, оставајќи честички чие долгорочно влијание врз атмосферата сè уште не е целосно истражено. Воедно, огромниот број сателити создава светлосно загадување кое ја отежнува работата на астрономските опсерватории и ги нарушува набљудувањата на вселената.

Дополнителен проблем претставува фактот што постојните меѓународни правила не биле создадени за ваков обем на активности. Договорот за вселената од 1967 година ги утврдува основните принципи за користење на вселената, но не содржи конкретни механизми за ограничување на бројот на сателити или за управување со сè поголемиот вселенски сообраќај.

Во пракса, распределбата на радиофреквенциите и орбиталните позиции главно се одвива според принципот „прв дојден – прв услужен“, што дополнително ја засилува трката меѓу компаниите и државите да обезбедат што повеќе позиции пред конкуренцијата.

Паралелно со технолошката конкуренција растат и геополитичките тензии. Соединетите Американски Држави, Кина и Европската Унија развиваат сопствени стратегии за присуство во ниската орбита, но засега нема единствен меѓународен систем што би воспоставил заеднички правила за управување со овој ограничен простор.

Експертите предупредуваат дека доколку не се воспостави глобална рамка за координација, ниската Земјина орбита би можела да стане жртва на сопствениот успех. Додека бројот на сателити експоненцијално расте, сè поголем предизвик ќе биде да се зачува безбедноста на орбитата, да се намали создавањето вселенски отпад и да се обезбеди одржливо користење на овој простор, кој станува клучен за телекомуникациите, навигацијата, интернет-услугите и идниот развој на глобалната дигитална економија.