Кина го гради најголемиот систем од брани во светот, проектот отвора бројни прашања

Кина интензивно го реализира еден од најамбициозните инфраструктурни и енергетски проекти во својата историја – изградба на огромен систем од брани на Тибетската висорамнина, кој се очекува да произведува повеќе хидроелектрична енергија отколку што моментално создаваат сите хидроцентрали во Соединетите Американски Држави заедно. Иако проектот се претставува како важен чекор во транзицијата кон почиста енергија, тој истовремено предизвикува сериозна загриженост кај експертите и соседните земји поради можните еколошки и геополитички последици.

Тибетската висорамнина, позната како „водната кула на Азија“, е извор на неколку од најзначајните реки на континентот, меѓу кои Јангце, Жолтата Река, Меконг и Брамапутра. Овие водотеци обезбедуваат вода за речиси две милијарди луѓе во Кина, Индија, Бангладеш и други азиски држави, што му дава исклучително стратешко значење на регионот.

Во последните години кинеските власти вложуваат значителни средства во развојот на хидроенергетски капацитети на Тибет, со цел да ја задоволат растечката побарувачка за електрична енергија, да ја намалат зависноста од јаглен и да обезбедат стабилно снабдување за индустриските центри. Воедно, ваквите проекти дополнително ја зајакнуваат контролата на Кина врз водните ресурси што се од клучно значење и за земјите низводно.

Во центарот на оваа стратегија се наоѓа мегапроектот Мотуо на реката Брамапутра. Изградбата започна во 2025 година, а вредноста на инвестицијата се проценува на околу 168 милијарди долари. По неговото завршување, кое се очекува во следната деценија, електраната би требало да произведува околу 300 терават-часови електрична енергија годишно. Тоа е речиси трипати повеќе од производството на браната „Три клисури“, која моментално е најголемата хидроцентрала во светот.

Проектот го користи специфичниот релјеф на регионот, каде Брамапутра минува низ најдлабокиот кањон во светот. Планот предвидува дел од речниот тек да се пренасочи преку систем од подземни тунели под планината Намча Барва, каде ќе бидат изградени новите хидроелектрани.

Сепак, експертите предупредуваат дека ваквата интервенција носи значителни ризици. Тибетската висорамнина е едно од сеизмички најактивните подрачја во светот, а изградбата на масивни брани, тунели и други инфраструктурни објекти би можела дополнително да ја зголеми опасноста од свлечишта, оштетувања и земјотреси. Дополнителен предизвик претставуваат климатските промени, бидејќи забрзаното топење на глечерите создава нестабилни леднички езера, чие пукање може да предизвика разорни поплави.

Загриженост изразуваат и земјите низводно, особено Индија и Бангладеш, кои во голема мера зависат од водите на Брамапутра за водоснабдување, земјоделство и производство на храна. Аналитичарите предупредуваат дека секоја промена на природниот тек на реката или намалување на водостојот би можела да има сериозни последици врз милиони луѓе.

Еден од најголемите ризици е задржувањето на седиментот што реката природно го носи. Овој материјал е од суштинско значење за плодноста на земјоделските површини и за одржувањето на делтата Ганг-Брамапутра, која претставува една од најважните земјоделски области во светот. Намалувањето на седиментот би можело негативно да влијае врз приносите, да ја намали плодноста на почвата и да ја зголеми ранливоста на крајбрежните области од покачувањето на нивото на морето.

Иако Пекинг проектот го претставува како клучен чекор кон намалување на емисиите на јаглерод диоксид и премин кон обновливи извори на енергија, дел од научната јавност предупредува дека големите хидроенергетски системи имаат и значително влијание врз животната средина. Освен што ги менуваат природните речни екосистеми, акумулациите можат да предизвикаат губење на биолошката разновидност и ослободување стакленички гасови од потопената вегетација.

Со овој проект Кина не само што дополнително го зацврстува своето место како светски лидер во хидроенергетиката, туку отвора и нови прашања за управувањето со прекуграничните водни ресурси, енергетската безбедност и долгорочната рамнотежа меѓу економскиот развој и заштитата на животната средина.