Кој навистина профитира од младинските стартап програми?

Секоја година, со речиси ритуална прецизност, се повторува истата слика. Нов повик за младински стартап програми, нова „историска шанса“ за младите, нови ветувања за иновации, раст и европска иднина. Фотографии од панели, хакатони и демо-денови, ентузијастички објави на социјалните мрежи и насловите дека „се гради стартап екосистем“. А сепак, прашањето што ретко кој се осмелува јавно да го постави гласи: кој навистина профитира од сето ова?

На хартија – младите. Во пракса – многу често не тие.

Во срцето на младинските стартап програми стои идејата дека со малку поддршка, менторство и финансиски поттик, младите можат да создадат одржливи бизниси и иновации. Но реалноста покажува дека овие програми сè повеќе функционираат како затворен круг во кој користа се распределува меѓу ограничен број актери: консултанти, организации, проектни тимови и самопрогласени „експерти за екосистем“.

Првите кои речиси секогаш излегуваат како добитници се консултантите. Тие ги пишуваат програмите, ги дизајнираат тренинзите, ги држат обуките и ја евалуираат успешноста. Нивниот приход не зависи од тоа дали некој млад навистина ќе изгради функционален бизнис, туку од тоа дали проектот ќе биде административно успешен: дали ќе се одржат планираните работилници, дали ќе се испорачаат извештаите и дали ќе се потрошат средствата според буџетот. Во таков систем, успехот се мери со документи, не со резултати.

Потоа доаѓаат организациите – невладини, фондации, инкубатори и разни „центри за иновации“. Дел од нив работат искрено и со намера да помогнат, но дел се претворија во професионални апликанти, за кои младинските стартап програми се извор на континуирано финансирање, а не средство за системска промена. Проектите се менуваат, терминологијата се ажурира, но лицата и логиката остануваат исти. Денес се зборува за стартапи, утре за зелени иновации, задутре за дигитална трансформација – а суштината е иста: проект од проект, без долгорочна одговорност.

Во тие рамки се создава и т.н. „екосистем“, збор што се користи толку често што речиси ја изгуби смислата. Екосистем, барем во теорија, значи жива, динамична мрежа на претприемачи, инвеститори, ментори, клиенти и институции. Кај нас, тој термин често служи како чадор под кој се крие една мала, добро поврзана заедница што си ги доделува улогите меѓусебно. Истите луѓе се појавуваат како говорници, ментори, членови на жири и советници – без разлика на темата, повикот или целната група.

Токму тука се губи довербата на младите. Кога ќе видат дека жирито е составено од истите имиња кои со години ротираат низ програмите, кога ќе сфатат дека „менторите“ често немаат лично искуство со водење бизнис на пазар, туку со пишување проекти, ентузијазмот брзо се претвора во скепса. Стартап програмите, наместо простор за ризик и експериментирање, стануваат театар со однапред позната актерска екипа.

Во целата таа конструкција, младите често се сведени на статистика. Тие се бројат: колку аплицирале, колку учествувале, колку тимови биле формирани. Нивните фотографии се користат во презентации и извештаи, нивните идеи како доказ дека „нешто се случува“. Но кога ќе заврши проектот, ретко кој се враќа да праша: што се случи со тие млади луѓе една или две години подоцна? Колку од тие стартапи преживеаја? Колку отворија работни места? Колку навистина иновираа?

Непријатната вистина е дека голем дел од нив исчезнуваат тивко, без драматичен неуспех, но и без успех. Не затоа што младите немаат капацитет, туку затоа што системот не им нуди реални услови. Нема пристап до капитал надвор од грантови, нема стабилна правна и институционална поддршка, нема пазар што ги препознава иновациите. Наместо тоа, младите се учат како да аплицираат, како да „пичуваат“ и како да се вклопат во очекувањата на програмата.

Ако сакаме младинските стартап програми навистина да профункционираат, нешто мора радикално да се смени. Прво, мора да престанеме да ги мериме резултатите исклучиво преку бројки и извештаи. Успехот треба да се мери долгорочно и сурово – според тоа дали се создаваат одржливи бизниси, а не според тоа дали проектот бил „добро имплементиран“.

Второ, потребна е вистинска диверзификација на луѓето кои носат одлуки. Помалку панели со истите лица, повеќе простор за оние што навистина изградиле нешто од нула, па и пропаднале. Неуспехот треба да биде вреднуван како искуство, а не сокриван под тепих.

И конечно, младите мора да престанат да бидат само корисници и да станат соработници и ко-креатори на програмите. Без нивен глас во дизајнот на политиките и мерките, секој „екосистем“ ќе остане вештачки.

Во спротивно, ќе продолжиме да имаме младински стартап програми што одлично изгледаат на презентации, но слабо функционираат во реалноста. А најголемиот профит, како и досега, ќе остане кај оние што одамна научиле како системот да го користат – без притоа навистина да го менуваат.