Евтина храна, скапа реалност: Зошто домаќинствата во сиромашните земји трошат повеќе за основните намирници?

Иако цените на храната во дел од европските земји се пониски од просекот на Европската Унија, реалноста за многу домаќинства покажува дека тие сепак трошат значително поголем дел од својот буџет на основни прехранбени производи. Податоците на Евростат откриваат јасни разлики меѓу земјите, не само во нивото на цените, туку и во економската моќ на граѓаните.

Во просек, храната учествува со околу 11,9 проценти во вкупната потрошувачка на домаќинствата во ЕУ. Сепак, во некои земји од Источна и Југоисточна Европа овој удел е значително повисок и достигнува над 20 проценти, што укажува на поголем финансиски притисок врз граѓаните, и покрај пониските номинални цени.

Според индексот на ниво на цени на храната на Евростат за 2024 година, Македонија се наоѓа меѓу најевтините земји во Европа за купување храна. Стандардната потрошувачка кошничка чини околу 73 евра, што е 27 проценти под просекот на Европската Унија. Но оваа статистика добива поинаква тежина ако се земе предвид фактот дека земјата има и едни од најниските плати во Европа, што ја намалува реалната куповна моќ на населението.

На спротивниот крај од скалата се наоѓа Швајцарија, каде истата кошничка чини 161,1 евра, односно повеќе од 60 проценти над просекот на ЕУ. Во рамките на Унијата, Романија има најниски цени на храната, додека Луксембург е најскап, со цени за околу една четвртина повисоки од европскиот просек.

Југоисточна Европа и Западен Балкан генерално бележат пониски цени на храната. Покрај Македонија и Романија, под европскиот просек се и Турција, Босна и Херцеговина, Црна Гора, Бугарија, Србија и Албанија. Наспроти тоа, западноевропските и нордиските земји, како Данска, Ирска и Франција, имаат значително повисоки цени, додека Исланд и Норвешка се меѓу најскапите во Европа.

Експертите посочуваат дека причините за овие разлики се комплексни. Структурните фактори, како трошоците за производство, енергија и земјоделски инпути, интеграцијата на синџирите на снабдување и изложеноста на глобални кризи, силно влијаат врз цените. Дополнително, разликите во платите, трошоците за труд и даночните политики, особено стапките на ДДВ за храна, играат значајна улога.

Според економистите, клучниот проблем не е само колку чини храната, туку колку од приходите мора да се издвојат за неа. Во побогатите земји, иако цените се повисоки, повисоките плати им овозможуваат на граѓаните полесно да ги апсорбираат трошоците. Во земјите со пониски приходи, дури и пониските цени на храната претставуваат сериозен товар за домаќинствата и имаат директно влијание врз безбедноста на храната и животниот стандард.

Токму затоа, анализите на Евростат покажуваат дека прифатливоста на храната не може да се мери само преку цените, туку мора да се гледа во поширок контекст на приходи, плати и економска стабилност.