Архитектурата како отпор: Урбана визија на младата генерација

Ова не е приказна за класичен успех. Нема сцена со лента за сечење, нема „стартап чудо“ со аплаузи и пари од небо. Ова е искрено сведоштво за една млада архитектка која наместо да се вклопи во матрицата, избра да ја скрши. Не од бунт, туку од потреба да остане верна на себе – и на градот што сака да го види жив. Таа не тргна по патеката на комфорот, туку по онаа трнливата – каде што секој рендер носи одговорност, а секоја линија значи визија.
Во интервјуто што следи, разговараме со основачката на URBANA Сара Јаневска, архитектонско студио кое повеќе личи на движење отколку на фирма. Таа зборува без филтри – за разочарувањата на првите работни денови, за отпорот кон одржливата архитектура, за предизвиците на младите жени во бизнис светот, и за тоа зошто урбаните битки се најважните битки на ова време.
Ова е нејзината приказна. И нејзината визија – за град што сака да живее.

Сара, како дојде до идејата да основаш студио кое се фокусира на одржлива архитектура?

Идејата не се роди од некој инспиративен семинар или некоја холивудска приказна, туку од разочарување. Од болка, искрено. Завршив студии со одличен успех, се вратив од скандинавска пракса преполна со идеи, и мислев дека веднаш ќе најдам место во архитектонскиот свет во Македонија. Но првата реалност со која се судрив беше реченицата: „Дај нешто што изгледа моќно на рендер.“ Без прашања за одржливост, ориентација, материјали или корисници.

Во првите две години работев за неколку канцеларии. Се сеќавам на еден проект за станбен објект во населба која веќе беше пренатрупана. Предвидени беа 6 ката, без паркинг, со фасада од „луксузен“ материјал, а позади зградата – игралиште кое се претвора во сенка 8 месеци годишно. Кога предложив неколку подобрувања, ми рекоа: „Ако сакаш уметност, оди цртај.“ Тоа ми беше последен работен ден таму.

Сфатив дека ако не создадам свое место каде што вредностите се подеднакво важни како и цртежите, ќе изгубам сè што ме прави архитект. Почнав URBANA од дневна соба. Првите клиенти беа млади парови што сакаа мали куќи надвор од градот. Им објаснував за пасивни куќи, за обновлива енергија, за рециклирани материјали. И, на мое изненадување, ме разбраа. Вистинските луѓе секогаш ќе ја препознаат вистинската визија, дури и ако доаѓа од млада жена без „позади себе“.

Кои се најголемите предизвици кога се работи во Македонија на вакви теми?

Првиот и најголем предизвик е перцепцијата. Кај нас уште владее мислењето дека одржливата архитектура е „луксуз за богатите“. А реалноста е спротивна – паметното градење на долг рок чини помалку, носи здравје, заштеда на енергија и повеќе квалитетен живот. Но за жал, се уште важи логиката „најевтино – најдобро“, иако после 10 години таквите објекти се распаѓаат.

Вториот предизвик е законската рамка. Законот не препознава иновативни решенија – вертикални градини, биофасади, композитни дрвени конструкции. Понекогаш се чувствувам како да треба да објаснувам во 15 институции дека нешто е докажано во Европа веќе 20 години. Секако, сето тоа троши време, енергија и пари.

Но има и нешто што е уште потешко – отпорот од професионалната заедница. Дел од повозрасните архитекти не сакаат промена. За нив, новото значи загрозување на сопствената комоција. Имам чуено фрази како: „Тие зелени покриви ќе ви расту плевел горе.“ или „Градот не е шума.“ А јас мислам – токму тоа е проблемот.

И покрај сето тоа – не се откажувам. Младите се сè погласни. Родителите кои сакаат децата да дишат чист воздух, бабите што сакаат сенка и шума пред зградата, студентите што сонуваат урбани паркови – тие се нашите тивки сојузници. И тие ми даваат сила.

Дали сметаш дека младите архитекти треба повеќе да се вклучат во урбаниот дијалог?

Не само што треба – туку тоа е обврска. Ако ние не зборуваме за тоа како да изгледа градот, тогаш некој друг ќе го црта за нас – обично некој што никогаш не шетал пеш. Урбаниот дијалог не е само за политичари и урбанисти – тоа е за секој што живее во зграда, оди по улица, се нервира што нема тротоар или дрво.

Проблемот е што на факултет нè учат како да бидеме „уметници во тишина“ – цртачи на естетика, но не и борци за вредности. Се плашат младите да зборуваат – да не бидат осудени, да не бидат исмеани. Но секој глас што молчи – го пополнува некој друг со цемент.

Пред неколку месеци направив мал URBANA форум, со слободен микрофон – и таму видов нешто што ме трогна. Еден студент од Тетово зборуваше како го боли што неговата улица нема пешачки премин, а друг од Охрид – како со мајка му садат растенија пред зградата бидејќи општината не се појавила со години. Тоа се гласовите што треба да станат врева.

Што би им порачала на младите жени кои сакаат да основаат свој бизнис или студио, а се плашат?

Прво, нека знаат дека стравот е природен. И јас се плашев. И се уште се плашам понекогаш. Стравот не треба да не’ запре – туку да не’ научи. Стравот е доказ дека ти е грижа. И кога го гледам во очите, си велам: „Ако не пробам – цел живот ќе жалам. Ако пробам – можеби ќе успеам.“

Сакам да им кажам: не чекајте совршен момент. Тој не постои. Нема да се појави вујко од Швајцарија со инвестиција, нема да се отвори магичен простор одеднаш, ниту некој ќе ве праша дали сте подготвени. Подготвеноста доаѓа со дејствување, не со чекање.

Мојот почеток беше многу скромен – имав стар лаптоп, импровизирана работна маса и еден клиент. Немав ниту буџет, ниту бренд, ниту гламур. Но имав идеја и бев подготвена да останам будна цела ноќ за да ја реализирам.

На жените им се става товар од стотици сомнежи – дали ќе можат, дали ќе ги сфатат сериозно, дали ќе ги поддржи семејството, дали ќе ги критикува околината. И тоа е вистински тежок пат. Но токму затоа е посебно кога жените успеваат. Нивниот успех не е само личен – тој е симболички и за сите што доаѓаат после нив.

Ќе ве осудуваат? Да. Ќе ве потценуваат? Да. Но еднаш кога ќе успеете, тие што молчеле – ќе ви ги бараат советите. Женската солидарност е моќен ресурс – барајте ја. Поддржувајте се. Немојте да гледате на другите жени како на конкуренција – гледајте ги како на идна коалиција. Светот нема да се смени сам, ниту ќе ни го подари некој. Ќе го изградиме – со нашите раце и нашата визија.

Што следува за URBANA во наредната година? Што може да очекуваме?

Наредната година за мене и за URBANA е навистина посебна. Не само поради проектите – туку поради зрелоста што доаѓа после неколку години на учење, борби и проби и грешки. Ова е годината кога веќе не прашувам дали можам – туку што уште можам?

Најголем проект кој веќе е во фаза на подготовка е иницијативата „Кровови што дишат“ – идеја што ја носам во себе од студентски денови. Целта е да трансформираме кровови на колективни згради во зелени простори – мали паркови, урбани градини, простори за кафе, читање, игра. Идејата не е нова во светот, но за Скопје би била револуционерна. Не заради естетика – туку заради воздухот, заради температурата, заради заедништвото.

Во моментов сме во процес на преговори со две станбени заедници во Центар и Аеродром. Ако успееме, ќе биде првиот пример на „зелен кров“ направен со учество на граѓаните и без скапи технологии.

Освен тоа, во октомври ќе ја отвориме и нашата прва јавна изложба под наслов „Градот што сака да живее“, каде преку макети, кратки филмови и интерактивни панели ќе покажеме како изгледа еден поинаков град – град по мерка на човек, а не по мерка на инвеститор. На изложбата ќе учествуваат и млади архитекти, дизајнери, урбани активисти и средношколци.

Сакам URBANA да стане платформа – не само за проектирање, туку и за едукација, вмрежување и инспирација. Ова не е студио од четири ѕида. Ова е простор за идеи што сакаат да живеат, растат и менуваат.

Кога ќе поминеш низ градот по 20 години, што сакаш да видиш?

Сакам да го видам градот како тело што дише, а не како бетонска грешка. Сакам улиците да не звучат како мотори, туку како деца што трчаат. Сакам зградите да не вриштат „луксуз“, туку да шепотат „дом“.

Би сакала мојата ќерка, ако ја имам тогаш, да може да оди сама пеш до школо, низ улица со дрвја, сенки, чешми и луѓе што не се плашат едни од други. Сакам на местото на нефункционални паркинзи да има урбани градини. Сакам старата фабрика во Кисела Вода да биде културен центар, а не трговски мол.

Не сонувам утопија. Сонувам нормалност. Но во град како нашиот – нормалноста е радикална идеја. И знам дека ако денес не се бориме ние – утре ќе остане борба само за воздух.

Затоа не се откажувам. Архитектурата е мојот начин да го кажам моето „верувам“. Не во иднината што ќе дојде сама – туку во онаа што ќе ја изградиме со свои раце, идеи и срце. Тоа е мојата мисија.