Работиме повеќе, создаваме помалку: парадоксот на македонската продуктивност

Македонските работници се познати по својата упорност и трудољубивост. Тие работат повеќе часови и вложуваат повеќе енергија од многу европски колеги. Сепак, резултатите во однос на продуктивноста и додадената вредност често не ги следат нивните вложувања. Зошто е тоа така? Одговорот лежи не во самите работници, туку во технологијата и индустрискиот капацитет на земјата.

Продуктивноста не се мери со тоа колку пот се исцеди од вработените, туку со тоа колку вредност се создава по час работа. Во развиените европски економии, продуктивноста расте благодарение на модерни машини, автоматизација, дигитални алатки и добро организирани процеси. Во Македонија, напротив, голем дел од индустријата функционира со застарена опрема, со технологии кои се веќе излезени од употреба во земјите од каде што доаѓаат.

Многу странски компании го користат токму овој модел. Наместо да инвестираат во модерна индустрија со висококвалитетни производи, тие префрлаат постар капитал во Македонија, отварајќи погони со пониска додадена вредност и користејќи ефтина работна сила. Резултатот е парадоксален: македонските работници работат подолго и напорно, но вредноста која ја создаваат по час останува ниска.

Ова не значи дека македонскиот работник е проблемот. Напротив, тој често демонстрира извонредна посветеност и способност да се прилагоди на услови кои во другите земји би биле неприфатливи. Проблемот лежи во системот и стратегијата на индустриски развој. Македонија стана дестинација за стар капитал, наместо за модерна индустрија. Наместо да се поттикнува инвестиција во нови технологии, иновации и знаење, многу компании гледаат краткорочна добивка од евтина работна сила.

Последиците се очигледни. Ниската додадена вредност значи дека економијата произведува производи кои не се конкурентни на глобално ниво. Платите остануваат ниски, а растот на продуктивноста е бавен. Иако работниците вложуваат максимум напор, резултатите не ги рефлектираат нивните способности. Ова создава чувство на фрустрација и неправда, особено кога се гледа споредбата со колегите во Германија, Австрија или Холандија, каде истите сектори користат модерни технологии и создаваат многу поголема вредност.

На пример, во автомобилската индустрија во Германија, еден работник со помош на автоматизирани линии и роботизирани процеси може да произведе делови со висока прецизност и кратко време. Во Македонија, во слични сектори, истите процеси се изведуваат со машини кои се повеќе децении стари. Работникот вложува двојно повеќе време и енергија, но произведената вредност по час е многу помала. Истото важи и за металната, текстилната и прехранбената индустрија – многу производствени капацитети користат опрема која порано била веќе исфрлена од западните пазари.

Историски, ова е последица на комбинација од фактори. Прво, постарите машини и технологии се често “донирани” или префрлувани од странски компании како начин да се намалат трошоците во матичните пазари. Второ, недоволната поддршка од државата за модернизација и иновации го успорува технолошкиот развој. Трето, недостигот на силен индустриски екосистем и образовни програми кои ја поврзуваат теоријата со модерната практика ја ограничува способноста на домашните компании да инвестираат во нови технологии.

Резултатот е парадоксален: македонските работници се меѓу најтрудољубивите во регионот, но вредноста што ја создаваат е ниска. Според статистики на Организацијата за економска соработка и развој (ОЕСР), продуктивноста по час во Македонија е околу половина од онаа во Германија или Австрија. Иако македонските вработени работат повеќе часови годишно од европските колеги, тоа не се трансформира во поголема економска добивка.

Станува јасно дека македонската економија треба стратегија која не само што ќе ги привлекува инвестициите, туку ќе ја насочува кон модерни технологии и висококвалитетни индустриски процеси. Треба да се создаде екосистем каде што домашните компании ќе имаат пристап до нови машини, технолошки знаење и финансиска поддршка за иновации. Само така ќе се разликува вредноста која се создава од простото вложување труд, и ќе се трансформира потенцијалот на македонските работници во реален економски раст.

Последиците од оваа состојба се и социјални и демографски. Младите професионалци гледаат дека трудот и квалификациите не се наградуваат со соодветна вредност, што поттикнува емиграција и “бегство на мозоци”. Оние кои остануваат се принудени да работат со стар капацитет и ограничени можности за креативност и напредок. Ниската додадена вредност го ограничава потенцијалот на вработените и ја зголемува зависноста на економијата од странски инвестиции кои не носат напредок.

Решението не е во тоа да се бара “помалку работа” од работниците, туку да се инвестира во модерна индустрија, во технологија, дигитализација и автоматизација. Кога компаниите ќе ги опремат погони со современа опрема и ќе ги организираат процесите со стандарди кои се користат во развиените економии, македонскиот работник ќе стане многу поконкурентен. Истите часови вложени труд ќе резултираат со многу поголема вредност по час, а платите и условите на работа ќе се подобрат.

На крајот, вистината е едноставна: македонските работници не се проблемот. Тие се сила која, кога ќе биде правилно опремена и поддржана, може да создаде производи и услуги со глобална конкуренција. Проблемот е во системот кој им нуди стара технологија и ниска додадена вредност. Доколку инвестициите се насочат кон модерна индустрија, технологија и знаење, македонските работници ќе го покажат својот вистински потенцијал. Дотогаш, ќе остане парадоксот: најтрудољубиви, а сепак најмалку вреднувани.

Николова К.